Viện Pasteur TP.HCM cảnh báo vi rút EV71 bùng phát, ‘cú đúp’ dịch bệnh đe dọa mùa tựu trường
Chủng vi rút EV71 nguy hiểm đang chiếm ưu thế tuyệt đối tại phía Nam. Chuyên gia Viện Pasteur TP.HCM cảnh báo khẩn cấp quy tắc phòng dịch kép mùa tựu trường.
Mùa mưa cao điểm trùng lặp với thời điểm hàng triệu trẻ em chuẩn bị tựu trường đang đẩy khu vực phía Nam và TP.HCM vào nguy cơ đối mặt với “cú đúp” dịch bệnh: Sốt xuất huyết và tay chân miệng. Đáng lo ngại hơn, dữ liệu giám sát vi sinh năm 2026 ghi nhận sự áp đảo tuyệt đối của chủng vi rút EV71 – “tác nhân” nguy hiểm hàng đầu gây biến chứng nặng và tử vong ở trẻ nhỏ.
Làm thế nào để cắt đứt chuỗi lây nhiễm khi các ổ dịch cũ vẫn chực chờ bùng phát? Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với ThS.BS Lương Chấn Quang – Trưởng Khoa Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật, Viện Pasteur TP.HCM, để giải mã toàn bộ cục diện dịch tễ, chỉ ra những sai lầm “sống còn” trong dập dịch và đưa ra phác đồ bảo vệ sức khỏe cộng đồng lúc này.
Cục diện đáng lo ngại: Khi 2 dịch bệnh cùng đến hẹn
- Thưa bác sĩ, hiện tại tình hình dịch bệnh sốt xuất huyết và tay chân miệng tại khu vực phía Nam cũng như TP.HCM đang diễn biến phức tạp ra sao? Liệu có điểm gì bất thường hay "báo động" hơn so với cùng kì các năm trước không?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Sốt xuất huyết và tay chân miệng bản chất là những bệnh lưu hành cố hữu tại khu vực phía Nam, thường xuất hiện quanh năm nhưng có đặc tính gia tăng mạnh mẽ theo mùa. Hiện tại, quy luật dịch tễ đang thể hiện rất rõ khi khu vực phía Nam bước vào mùa mưa, lượng nước tích tụ tăng nhanh làm mật độ muỗi vằn truyền bệnh bùng phát, kéo theo số ca sốt xuất huyết đi lên. Cùng lúc đó, chúng ta đang chuẩn bị bước vào mùa cao điểm của bệnh tay chân miệng. Điểm đặc biệt của tay chân miệng là phần lớn ca mắc tập trung ở trẻ nhỏ, nhất là lứa tuổi nhà trẻ, mẫu giáo. Căn bệnh này thường có xu hướng tăng mạnh vào thời điểm cuối năm học trước và đầu năm học mới. Cục diện hiện tại chính là sự giao thoa trùng hợp giữa mùa mưa sốt xuất huyết và làn sóng tay chân miệng cận kề ngày tựu trường.
- Thưa ông, đâu là những "điểm nóng" hoặc khu vực có nguy cơ bùng phát dịch dữ dội nhất trong mùa cao điểm năm nay mà người dân cần đặc biệt lưu tâm?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Vì là bệnh lưu hành nên sốt xuất huyết và tay chân miệng xuất hiện rải rác khắp toàn bộ khu vực phía Nam. Tuy nhiên, vi rút và véc tơ truyền bệnh luôn ưa thích những nơi tập trung dân cư đông đúc, có mật độ dân số cao như các khu công nghiệp, khu nhà trọ công nhân và các khu đô thị lớn.
Thách thức lớn nhất trong việc kiểm soát dịch bệnh của những khu vực này là tình trạng di dân, nhập cư diễn ra liên tục, biến động rất cao và thường xuyên. Điều này làm cho việc quản lí biến động người dân của y tế cơ sở gặp nhiều khó khăn, kéo theo hệ lụy là không thể phát hiện sớm nơi ở của bệnh nhân để kịp thời khoanh vùng, xử lí ổ dịch ngay từ đầu. Riêng với sốt xuất huyết, bất kì khu vực nào tồn tại nhiều vật chứa nước, nhiều phế thải linh tinh chứa nước mưa tồn đọng xung quanh nhà, nơi đó lập tức biến thành điểm nguy cơ nóng.
Biến chủng EV71 tái xuất và nguy cơ biến chứng nặng
- Thưa bác sĩ, hệ thống giám sát vi sinh của Viện Pasteur TP.HCM thời gian gần đây có ghi nhận biến chủng mới hay triệu chứng lâm sàng bất thường nào từ các tác nhân gây bệnh không?
-ThS.BS Lương Chấn Quang: Đây là thông tin cực kì quan trọng mà các bậc phụ huynh phải lưu ý, khi dữ liệu giám sát vi sinh đối với bệnh tay chân miệng tại khu vực phía Nam trong năm 2026 cho thấy chủng EV71 đang lưu hành và chiếm tỉ lệ ưu thế tuyệt đối.
Trong dịch tễ học, EV71 là chủng vi rút nguy hiểm vì liên quan trực tiếp đến nguy cơ gây dịch lớn và khả năng khiến bệnh diễn biến nặng vô cùng nhanh chóng. Chính vì sự chiếm ưu thế của chủng này, ngành y tế đang phải theo dõi sát sao từng biến động nhỏ và hành động ứng phó chuẩn bị cho mùa tựu trường tới. Ngược lại, đối với bệnh sốt xuất huyết Dengue, kết quả giám sát vi rút của chúng tôi cho thấy việc lưu hành các chủng vi rút Dengue không thay đổi so với những năm trước, và hệ thống chưa ghi nhận bất kì đột biến hay biến đổi bất thường nào.
Trên thực tế, do áp lực dập dịch nhanh hoặc thiếu nhân lực, bước xử lí lăng quăng thường bị bỏ qua hoặc làm không triệt để, khiến lứa muỗi mới nở ra chỉ vài ngày sau khi phun thuốc. Cuối cùng, sự hợp tác của người dân chưa tốt khi vẫn còn tỉ lệ đáng kể người dân đóng cửa, đi khỏi nhà hoặc từ chối phun hóa chất, khiến muỗi không bị diệt hoàn toàn và ổ dịch vẫn duy trì kéo dài.
ThS.BS Lương Chấn Quang
- Trước mối lo ngại về chủng EV71 và mùa cao điểm dịch, Viện Pasteur TP.HCM đã chuẩn bị kịch bản ứng phó thế nào trong trường hợp dịch bùng phát vượt tầm kiểm soát của tuyến cơ sở?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Công tác dự báo và xây dựng kịch bản đáp ứng của ngành y tế luôn được chuẩn bị theo phương châm chủ động, linh hoạt tối đa dựa trên nguyên tắc “4 tại chỗ”. Điều này nghĩa là ngay tại địa phương, các cấp chính quyền phải rà soát, sẵn sàng lực lượng tại chỗ, chỉ huy tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ để đáp ứng với các tình huống dịch bệnh.
Năng lực của cán bộ y tế về phòng chống dịch bệnh luôn được Bộ Y tế, các Viện thuộc hệ y tế dự phòng và các Sở Y tế chú trọng củng cố thông qua các lớp tập huấn, hội thảo, giao ban. Riêng tại Viện Pasteur TP.HCM, chúng tôi luôn duy trì các đội đáp ứng nhanh trực vào ngày nghỉ cuối tuần và ngày Lễ, Tết nhằm sẵn sàng triển khai ngay khi có yêu cầu.
- Cơ chế phối hợp chia sẻ dữ liệu và dập dịch giữa Viện Pasteur TP.HCM với Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh thành phía Nam hiện nay được vận hành ra sao để đảm bảo tốc độ "nhanh như chớp"?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Chúng tôi đang kết hợp nhiều kênh để phát hiện sớm trường hợp bệnh, bao gồm báo cáo từ các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và thông tin cảnh báo từ cộng đồng, trường học. Đồng thời, ngành y tế phối hợp chặt chẽ với ngành giáo dục để phát hiện sớm trường hợp nghi ngờ trong trường lớp, hướng dẫn xử trí kịp thời và hạn chế lây lan.
Viện Pasteur TPHCM thường xuyên trao đổi với địa phương qua điện thoại, nhóm xã hội, họp trực tuyến để theo dõi sát số ca mắc, các ca nặng, ca tử vong, tác nhân gây bệnh và phân tích nguyên nhân để phục vụ việc phân tích, dự báo và đưa ra các can thiệp sớm.
Khi có dấu hiệu dịch bệnh gia tăng hoặc diễn biến bất thường, Viện Pasteur TP.HCM phối hợp với các bệnh viện chuyên khoa tuyến cuối tại khu vực phía Nam như Bệnh viện Nhi đồng 1, Nhi đồng 2, Nhi đồng Thành phố, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới thành lập các đoàn công tác trực tiếp hỗ trợ, hướng dẫn chuyên môn cho các địa phương kịp thời kiểm soát dịch sớm tại các điểm nóng, không để lây lan diện rộng.
“Mổ xẻ” sai lầm trong dập dịch và khuyến cáo vàng cho phụ huynh
- Đối với sốt xuất huyết, dù ngành y tế ra quân liên tục nhưng vì sao nhiều ổ dịch cũ vẫn bùng phát trở lại? Việc kiểm tra véc tơ truyền bệnh đang vấp phải những rào cản nào?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Thực tế công tác kiểm tra, xử lí véc tơ truyền bệnh tại các ổ dịch cũ và khu vực nguy cơ cao đang gặp phải những khó khăn rất lớn từ nhận thức cộng đồng và quy trình thực hiện. Khó khăn đầu tiên đến từ tâm lí ỷ lại của cộng đồng khi người dân thường có tâm lí phó mặc cho ngành y tế phun hóa chất diệt muỗi mà thiếu chủ động diệt lăng quăng, bao gồm lật úp, thau rửa các vật chứa nước ngay trong khuôn viên nhà mình.
Khó khăn tiếp theo là việc xử lí ổ dịch sốt xuất huyết chưa triệt để, bởi nguyên tắc chuyên môn bắt buộc là phải diệt sạch lăng quăng trước khi tiến hành phun hóa chất. Trên thực tế, do áp lực dập dịch nhanh hoặc thiếu nhân lực, bước xử lí lăng quăng thường bị bỏ qua hoặc làm không triệt để, khiến lứa muỗi mới nở ra chỉ vài ngày sau khi phun thuốc.
Cuối cùng, sự hợp tác của người dân chưa tốt khi vẫn còn tỉ lệ đáng kể người dân đóng cửa, đi khỏi nhà hoặc từ chối phun hóa chất, khiến muỗi không bị diệt hoàn toàn và ổ dịch vẫn duy trì kéo dài.
- Vậy còn đối với bệnh tay chân miệng, thưa bác sĩ, trong giai đoạn học sinh sắp bước vào năm học mới, phụ huynh và các trường mầm non cần thực hiện những biện pháp trọng tâm nào để cắt đứt đường lây?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Tay chân miệng là bệnh lây truyền theo đường tiêu hóa và có khả năng lây lan nhanh, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và ngành y tế. Đối với phụ huynh, cần phải thực hiện rửa tay thường xuyên, đúng cách cho bé và cho cả nhà, đồng thời thường xuyên theo dõi sức khỏe của trẻ, nhất là trẻ dưới năm tuổi.
Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ như sốt, loét miệng, nổi ban ở tay, chân hoặc mông, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được khám và hướng dẫn chăm sóc, điều trị, đồng thời báo với nhà trường để triển khai các hoạt động vệ sinh phòng bệnh và cho trẻ nghỉ học tránh lây lan.
Đối với nhà trường, cần chủ động lau sạch các bề mặt, dụng cụ tiếp xúc hằng ngày như đồ chơi, dụng cụ học tập, tay nắm cửa, tay vịn cầu thang, mặt bàn, ghế, sàn nhà bằng xà phòng hoặc các chất tẩy rửa thông thường hằng ngày chứ không đợi sau khi có trẻ bệnh mới thực hiện vệ sinh trường lớp. Bên cạnh đó, nhà trường cần phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ mắc bệnh để cho trẻ nghỉ học và báo cáo sớm cho Trạm y tế.
Cục diện vắc xin mới và thông điệp bảo vệ “ bất biến”
- Hiện nay người dân đang rất quan tâm đến tiến độ triển khai các loại vắc xin phòng ngừa sốt xuất huyết tại Việt Nam. Ông có khuyến nghị gì về việc tiếp cận biện pháp tiêm chủng mới này?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Hiện tại, chiến lược phòng bệnh sốt xuất huyết nước ta vẫn là chủ động kiểm soát lăng quăng và muỗi bằng cách dọn dẹp vật chứa nước, tìm và diệt lăng quăng thường xuyên, hằng tuần ở từng hộ gia đình. Các tổ chức quốc tế cũng khuyến cáo tiêm vắc xin và kiểm soát véc tơ là hai biện pháp thực hiện đồng thời, bổ trợ cho nhau chứ không thay thế nhau. Do vậy, người dân dù có tiêm vắc xin cũng nhớ thực hiện diệt lăng quăng trong và xung quanh nhà mình để đảm bảo hiệu quả phòng bệnh toàn diện nhất.
- Để thay đổi nhận thức và hành vi mang tính bền vững của người dân, chiến dịch truyền thông năm nay của Viện Pasteur TP.HCM sẽ tập trung vào những thông điệp cốt lõi nào, thưa ông?
- ThS.BS Lương Chấn Quang: Chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng phòng bệnh từ sớm, từ xa, từ cơ sở sẽ giúp tránh được dịch và chống dịch, do đó mỗi người dân cần chủ động bảo vệ và nâng cao sức khỏe của bản thân và người xung quanh.
Để ngừa sốt xuất huyết, người dân cần nhớ thông điệp không có lăng quăng thì không có sốt xuất huyết, đồng thời dành 10 phút mỗi tuần để tìm và diệt lăng quăng, diệt muỗi vằn tại nơi sinh sống, làm việc, học tập và áp dụng các biện pháp tránh muỗi đốt hiệu quả.
Để ngừa tay chân miệng, mọi người cần nhớ quy tắc 4 sạch bao gồm ăn sạch, ở sạch, bàn tay sạch và đồ chơi sạch, trong đó quan trọng nhất là rửa tay thường xuyên và đúng cách cho bản thân, cho trẻ và mọi người trong gia đình.
Khi có các dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh như sốt cao, phát ban, ho, tiêu chảy, người dân cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để thăm khám, tránh che giấu tình trạng bệnh hoặc tự chữa trị gây biến chứng nặng.
- Xin cảm ơn ThS.BS Lương Chấn Quang về những chia sẻ sâu sắc và kịp thời này!
