Việt Nam trong chuỗi cung ứng AI toàn cầu: Từ sản xuất cho AI đến tăng trưởng nhờ AI

Xuất khẩu điện tử tăng mạnh, Việt Nam trở thành mắt xích trong chuỗi cung ứng AI

Làn sóng đầu tư và phát triển AI toàn cầu đang tạo thêm động lực cho ngành điện tử, máy tính và linh kiện tại Việt Nam. Theo báo cáo chuyên khảo của Nhóm biên soạn Sách chuyên khảo Kinh tế vĩ mô, Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM, trong 8 tháng năm 2026, xuất khẩu điện tử, máy tính và linh kiện đạt khoảng 101,06 tỉ USD, tăng 51,1%. Giá sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính và sản phẩm quang học tăng 4,32% trong 9 tháng, một phần do nhu cầu thiết bị và linh kiện công nghệ phục vụ phát triển AI tăng cao.

Diễn biến này diễn ra trong bối cảnh công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong tăng trưởng và xuất khẩu. Trong 9 tháng năm 2026, GDP tăng 9,01%; riêng công nghiệp và xây dựng tăng 11,21%, đóng góp gần 49,62% vào mức tăng giá trị gia tăng của toàn nền kinh tế. Khu vực này chiếm 38,35% GDP. Trong tổng kim ngạch xuất khẩu 434,30 tỉ USD, hàng công nghiệp chế biến đạt 392,79 tỉ USD, tương đương 90,4%.

Những con số trên cho thấy Việt Nam đang có vị trí ngày càng đáng kể ở phía cung vật chất của nền kinh tế AI toàn cầu, từ điện tử, máy tính, linh kiện đến thiết bị và hoạt động lắp ráp. Khi nhu cầu tính toán và triển khai AI gia tăng, các sản phẩm phần cứng phục vụ quá trình này cũng trở thành một động lực quan trọng đối với hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

“

Sản xuất thiết bị phục vụ AI chưa đồng nghĩa với việc nền kinh tế đã khai thác đầy đủ lợi ích năng suất từ công nghệ này. Bước chuyển quan trọng trong những năm tới là đưa AI vào hoạt động của doanh nghiệp nội địa, nâng cao năng suất và từng bước tham gia những khâu có giá trị gia tăng cao hơn.

Tuy nhiên, vị trí trong chuỗi cung ứng phần cứng mới chỉ phản ánh một phía của cơ hội. Việc các thiết bị phục vụ AI được sản xuất tại Việt Nam không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt Nam đã ứng dụng AI hiệu quả hoặc thu được lợi ích năng suất tương ứng. Nếu phần lớn giá trị vẫn tập trung ở khâu sản xuất, lắp ráp, trong khi năng lực thiết kế, nghiên cứu và phát triển công nghệ chưa được nâng lên tương xứng, dư địa gia tăng giá trị trong nước vẫn còn đáng kể.

Từ sản xuất cho AI đến tăng trưởng nhờ AI: Năng suất mới là thước đo quan trọng

Theo báo cáo chuyên khảo, một khoảng cách đáng chú ý của Việt Nam hiện nay là AI đang được sản xuất trong nền kinh tế, nhưng mức độ ứng dụng AI để cải thiện năng suất chưa đồng đều. Việc triển khai AI chủ yếu tập trung ở một số doanh nghiệp lớn, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và các ngành dịch vụ tri thức tại đô thị. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn thiếu dữ liệu, quy trình, kỹ năng và năng lực đầu tư để ứng dụng công nghệ này một cách sâu rộng.

Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam còn tập trung nhiều vào khâu lắp ráp cuối cùng. Dịch vụ chỉ đóng góp khoảng 12% tổng xuất khẩu và khoảng 7% giá trị xuất khẩu chế tạo. Điều này cho thấy cơ hội nâng cấp nền kinh tế còn có thể được mở rộng thông qua phát triển dịch vụ, công nghệ và các hoạt động tạo giá trị gia tăng cao hơn.

Một hướng đi quan trọng là đưa AI vào các quy trình tạo ra năng suất thực chất. Trong ngân hàng, AI có thể hỗ trợ chấm điểm tín dụng; trong nhà máy, công nghệ này có thể giúp dự báo lỗi và tối ưu hóa sản xuất; trong logistics, AI hỗ trợ tối ưu tuyến đường. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể sử dụng AI để thiết kế, bán hàng, nghiên cứu thị trường và quản trị, trong khi nông nghiệp có thể ứng dụng công nghệ để dự báo sâu bệnh. Các cơ quan nhà nước cũng có thể sử dụng AI để giảm chi phí hành chính.

Theo nhóm nghiên cứu, nền kinh tế có thể chuyển từ tăng trưởng nhờ tích lũy vốn sang cải thiện năng suất các nhân tố tổng hợp. Trong hàm sản xuất, AI có thể góp phần nâng cao năng suất tổng hợp thay vì chỉ làm tăng vốn đầu tư. Nói cách khác, giá trị kinh tế lớn hơn về dài hạn không hẳn đến từ việc có thêm nhiều nhà máy hay trung tâm dữ liệu, mà còn từ khả năng giúp hàng trăm nghìn doanh nghiệp làm việc hiệu quả hơn với nguồn lực hiện có.

Cơ cấu kinh tế Việt Nam có những lĩnh vực phù hợp để khai thác cơ hội này. Trong 9 tháng năm 2026, khu vực dịch vụ chiếm 42,97% GDP và tăng 8,69%. Một số ngành có nhiều hoạt động xử lý thông tin, dự báo và tối ưu hóa cũng tăng trưởng khá, gồm vận tải - kho bãi tăng 11,03%, bán buôn - bán lẻ tăng 9,85%, tài chính - ngân hàng - bảo hiểm tăng 9,45%.

Để chuyển tiềm năng thành kết quả, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh nhu cầu phát triển các giải pháp AI phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp và lĩnh vực như nông nghiệp, y tế, giáo dục, tài chính, hành chính công; đồng thời xây dựng dữ liệu dùng chung, hỗ trợ doanh nghiệp thiết kế lại quy trình và phát triển thị trường dịch vụ AI trong nước. Đây là những điều kiện để AI vượt khỏi phạm vi ứng dụng của một số tập đoàn lớn, trở thành công cụ cải thiện năng suất trên diện rộng của nền kinh tế.

Nâng cấp doanh nghiệp nội địa, hướng tới tăng trưởng dựa trên năng suất

Nhóm nghiên cứu chuyên khảo đề xuất lộ trình nâng cấp năng lực công nghệ theo hai giai đoạn. Trong giai đoạn 2028-2030, trọng tâm là tăng khả năng hấp thụ công nghệ và nâng cấp doanh nghiệp nội địa. Sau năm 2030, mục tiêu dài hạn là chuyển từ hấp thụ sang phát triển công nghệ và mô hình kinh doanh mới, qua đó nâng cao đóng góp của năng suất tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng.

Trong giai đoạn 2028-2030, ưu tiên trước hết là phát triển doanh nghiệp Việt Nam thành nhà cung ứng cấp 1 và cấp 2 cho các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài. Theo báo cáo, Nhà nước có thể hỗ trợ một phần chi phí chứng nhận tiêu chuẩn, phòng thử nghiệm, chuyển đổi số, tư vấn chất lượng và đào tạo kỹ sư, với cơ chế gắn hỗ trợ với kết quả thị trường.

Một điều kiện khác là phát triển hạ tầng dữ liệu, điện toán đám mây và năng lực tính toán dùng chung để doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể tiếp cận AI với chi phí hợp lý. Nếu thiếu các điều kiện này, công nghệ có nguy cơ chỉ tạo lợi thế cho những doanh nghiệp đã có nguồn lực lớn, thay vì trở thành công cụ nâng cao năng suất trên diện rộng.

Sau năm 2030, Việt Nam cần tiến xa hơn, từ tiếp nhận công nghệ sang tạo ra công nghệ và mô hình kinh doanh mới. Những lĩnh vực có tiềm năng trở thành năng lực cạnh tranh gồm thiết kế bán dẫn, phần mềm nhúng, AI ứng dụng, công nghệ tài chính, an ninh mạng, thiết bị điện - năng lượng, vật liệu mới, nông nghiệp công nghệ cao và dịch vụ số xuất khẩu.

Trong giai đoạn này, vai trò của Nhà nước không chỉ dừng ở hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, mà còn là xây dựng thị trường, hạ tầng và tiêu chuẩn kỹ thuật; tài trợ nghiên cứu tiền cạnh tranh; thúc đẩy liên kết viện - trường - doanh nghiệp và sử dụng mua sắm công để tạo nhu cầu ban đầu cho công nghệ nội địa.

Theo nhóm nghiên cứu, tăng trưởng cao cần đi kèm chuyển dịch về chất. Theo đó, nền kinh tế cần chuyển từ tích lũy vốn sang nâng cao năng suất, từ liên kết FDI còn hạn chế sang phát triển hệ sinh thái cung ứng, từ lắp ráp sang thiết kế, từ nhập khẩu công nghệ sang từng bước làm chủ công nghệ. Với AI, cơ hội của Việt Nam không chỉ nằm ở việc trở thành nơi sản xuất phần cứng cho thế giới, mà còn ở khả năng biến công nghệ thành động lực tăng năng suất của chính nền kinh tế.