Xung đột Trung Đông liệu có kết thúc sau 2-3 tuần như lời tổng thống Mỹ?
Xung đột Trung Đông đang trong giai đoạn vô cùng phức tạp mà ngay cả phát ngôn từ các bên đã cho thấy sự khó hiểu và mâu thuẫn.
Tại Washington, một bức tranh tương đối khả quan về khả năng kết thúc giao tranh đang được vẽ ra với những mốc thời gian rất ngắn. Trái ngược hoàn toàn với góc nhìn đó, giới chức tại Tehran lại đang chuẩn bị tâm lý và nguồn lực cho một cuộc chiến kéo dài nhiều tháng.
Tuyên bố kết thúc chiến dịch từ Washington và sự thay đổi chiến lược
Từ Phòng Bầu dục, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra một mốc thời gian vô cùng ngắn gọn cho hồi kết của cuộc xung đột, khẳng định rằng Mỹ có thể hoàn tất các hoạt động quân sự với Iran trong vòng 2 đến 3 tuần tới.
Người đứng đầu Nhà Trắng nhấn mạnh mục tiêu tối thượng của chiến dịch này là loại bỏ hoàn toàn khả năng sở hữu vũ khí hạt nhân của Tehran, đồng thời tuyên bố rằng mục tiêu này đã đạt được.
Tổng thống Trump cũng đề cập đến sự hiện diện của một "sự thay đổi chế độ" tại Iran, mặc dù ông xác nhận đây vốn không phải là mục tiêu ban đầu của Washington. Sự xuất hiện của một nhóm lãnh đạo mới tại Tehran được ông đánh giá là "rất khác biệt" và "có lý trí hơn nhiều", từ đó tạo ra cơ sở cho sự lạc quan về một thỏa thuận ngoại giao trong tương lai gần.
Chính quyền Washington đang thể hiện rõ quan điểm muốn đẩy nhanh tiến độ hoàn thành các mục tiêu quân sự còn lại để dọn dẹp các tàn dư của hệ thống vũ khí đối phương. Tổng thống Trump thậm chí còn để ngỏ khả năng cuộc chiến sẽ kết thúc sớm hơn dự kiến nếu một thỏa thuận chính thức được ký kết.
Đánh giá từ phía Mỹ cho thấy họ tin rằng Iran đang chịu áp lực lớn và khao khát một thỏa thuận hòa bình hơn chính bản thân Washington. Đây là một chiến thuật đàm phán thường thấy, nơi một bên cố gắng thể hiện vị thế cửa trên để gia tăng sức ép tâm lý lên đối phương trước khi bước vào các cuộc thương lượng thực sự.
Một trong những thay đổi chiến lược đáng chú ý nhất trong tuyên bố của Tổng thống Trump là quan điểm về việc bảo vệ eo biển Hormuz - tuyến đường thủy huyết mạch của ngành năng lượng toàn cầu. Washington đã phát đi một tín hiệu rõ ràng rằng việc duy trì an ninh tại khu vực này sẽ không còn là trách nhiệm của riêng lực lượng hải quân Mỹ.
Khẳng định từ Nhà Trắng yêu cầu các quốc gia khác, điển hình như Pháp, phải tự chủ động triển khai lực lượng để bảo vệ các tàu chở dầu và khí đốt của chính mình khi đi qua eo biển này. Động thái đẩy trách nhiệm an ninh hàng hải cho các đối tác quốc tế đánh dấu một sự chuyển dịch lớn trong chính sách đối ngoại của Mỹ, buộc các quốc gia phụ thuộc vào nguồn năng lượng từ Trung Đông phải tự chuẩn bị các phương án phòng vệ thay vì trông cậy vào chiếc ô an ninh truyền thống do Washington cung cấp.
Phản ứng từ Tehran và những khoảng trống trên bàn đàm phán
Trong khi Washington đưa ra những dự báo lạc quan về thời điểm kết thúc chiến dịch, giới chức Tehran lại mang đến một thông điệp hoàn toàn đối lập.
Trả lời phỏng vấn trên kênh truyền hình Al Jazeera, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định quốc gia này đã chuẩn bị sẵn sàng cho ít nhất 6 tháng chiến đấu. Lập trường của Tehran là từ chối thiết lập bất kỳ thời hạn chót nào cho quyền tự vệ chính đáng, cam kết sẽ sử dụng mọi phương tiện cần thiết để bảo vệ lãnh thổ và người dân.
Lời cảnh báo từ Ngoại trưởng Araghchi nhắm trực tiếp vào những mốc thời gian do Mỹ đưa ra, khuyên đối phương nên chủ động mang đến một sự kết thúc hoàn toàn và vĩnh viễn cho cuộc chiến trước khi phải gánh chịu những thiệt hại nặng nề hơn.
Điều kiện tiên quyết mà Iran đưa ra cho một lệnh ngừng bắn là nền hòa bình phải được thiết lập trên toàn bộ khu vực, phản ánh tầm nhìn an ninh gắn liền với mạng lưới các đồng minh của họ tại Trung Đông.
Trên bình diện ngoại giao, sự khác biệt trong cách các bên mô tả về tiến trình đàm phán cho thấy một khoảng trống liên lạc rất lớn. Tehran kiên quyết phủ nhận việc đang tham gia vào các cuộc đàm phán trực tiếp với Washington, trái ngược hoàn toàn với tuyên bố của Tổng thống Trump về những "cuộc thảo luận nghiêm túc".
Ngoại trưởng Araghchi giải thích rằng đàm phán thực sự chỉ xảy ra khi hai quốc gia trực tiếp ngồi vào bàn thương lượng để đạt được thỏa thuận, một điều kiện chưa hề tồn tại giữa Mỹ và Iran vào lúc này.
Mặc dù vậy, hoạt động ngoại giao con thoi vẫn đang âm thầm diễn ra. Iran xác nhận đã nhận được các thông điệp từ Đặc phái viên Mỹ tại Trung Đông Steve Witkoff thông qua các bên trung gian. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng xác nhận trên Fox News về việc trao đổi thông điệp qua lại, đồng thời đánh giá về tiềm năng diễn ra một cuộc gặp trực tiếp vào một thời điểm thích hợp.
Những tranh cãi gay gắt nhất hiện nay xoay quanh bản đề xuất 15 điểm do Mỹ đưa ra nhằm chấm dứt xung đột. Trong khi Tổng thống Trump tuyên bố Tehran đã đồng ý với phần lớn các yêu cầu trong danh sách, phía Iran lại đưa ra những phản bác quyết liệt. Các quan chức Iran đã lên tiếng chỉ trích bản đề xuất này là quá mức, thiếu thực tế và hoàn toàn vô lý.
Ngoại trưởng Araghchi nhấn mạnh rằng Mỹ cần thay đổi căn bản cách tiếp cận ngoại giao, bởi việc sử dụng ngôn ngữ đe dọa và áp đặt các thời hạn chót sẽ không bao giờ mang lại kết quả khi đối thoại với người dân Iran.
Sự mâu thuẫn trong việc diễn giải các tín hiệu ngoại giao này chứng tỏ hai bên vẫn đang sử dụng truyền thông như một công cụ để thăm dò và tạo áp lực, thay vì thực sự tiến gần đến một sự đồng thuận chung.
Sự tham gia của lực lượng Houthi và nguy cơ mở rộng giao tranh
Cuộc đối đầu giữa Mỹ - Israel và Iran đang vượt ra khỏi ranh giới địa lý của hai quốc gia, kéo theo sự can dự trực tiếp của các nhóm vũ trang trong khu vực. Lực lượng phiến quân Houthi tại Yemen - một đồng minh thân cận của Iran - đã chính thức tuyên bố tiến hành một chiến dịch phóng hàng loạt tên lửa đạn đạo nhắm vào khu vực miền nam Israel.
Yahya Saree - người phát ngôn của lực lượng Houthi - đã lên truyền hình xác nhận đây là một chiến dịch phối hợp hành động cùng với Iran và lực lượng Hezbollah tại Lebanon. Động thái này được Houthi lý giải là phản ứng tất yếu trước sự gia tăng các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel tại khu vực.
Lực lượng vũ trang Yemen khẳng định sẽ tiếp tục leo thang hành động trong thời gian tới để đáp trả những cuộc tấn công nhắm vào Lebanon, Iran, Iraq và lãnh thổ Palestine, với mục tiêu cuối cùng là chấm dứt sự gây hấn và dỡ bỏ các lệnh phong tỏa.
Phản ứng trước các cuộc tấn công này, quân đội Israel xác nhận họ đang tích cực triển khai các hệ thống phòng không để đánh chặn các tên lửa được phóng đi từ lãnh thổ Yemen. Sự tham gia của Houthi vào cuộc xung đột Trung Đông được đánh dấu bằng việc phóng hai tên lửa về phía Israel sau nhiều tháng đưa ra lời đe dọa, đã làm tăng thêm mức độ phức tạp cho một bàn cờ vốn đã vô cùng căng thẳng.
Sự phối hợp hành động giữa các nhóm vũ trang thuộc "Trục Kháng chiến" cho thấy bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào giữa Washington và Tehran cũng sẽ phải tính đến các yếu tố an ninh liên đới tại nhiều quốc gia khác nhau.
Nguy hiểm hơn, lực lượng Houthi đã đưa ra những lời cảnh báo về việc có thể phong tỏa tuyến đường thủy trọng yếu ở lối vào phía nam của Biển Đỏ. Kết hợp với sự buông lỏng cam kết an ninh của Mỹ tại eo biển Hormuz, mối đe dọa tại Biển Đỏ tạo ra một rủi ro kép đối với mạng lưới logistics toàn cầu. Các tuyến đường hàng hải huyết mạch phục vụ cho việc vận chuyển dầu mỏ và hàng hóa thương mại quốc tế đang đứng trước nguy cơ bị gián đoạn nghiêm trọng.
Việc các chủ tàu phải thay đổi lộ trình để tránh các điểm nóng xung đột sẽ làm tăng vọt chi phí vận tải, gây áp lực trực tiếp lên chuỗi cung ứng và làm suy yếu sự phục hồi của nền kinh tế thế giới.
Những diễn biến dồn dập trên nhiều mặt trận khác nhau chứng minh rằng việc dập tắt ngọn lửa chiến tranh tại Trung Đông đòi hỏi một giải pháp toàn diện, thay vì những tuyên bố lạc quan được đưa ra một chiều từ bất kỳ phía nào.
