Cây xăng không thể 'sống' bằng ...tinh thần, chiết khấu 0 đồng
Nếu bên bán buôn xăng dầu vừa quyết định giá bán buôn, vừa công bố giá bán lẻ và đồng thời sở hữu hệ thống cửa hàng cạnh tranh với chính khách hàng của mình, thì doanh nghiệp bán lẻ độc lập rất dễ rơi vào thế yếu.
Dự thảo mới nhất (lần thứ 14) về kinh doanh xăng dầu đang cho thấy một bước chuyển khá rõ: Nhà nước giảm dần việc “cầm tay chỉ giá”, trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp, đồng thời đưa Quỹ bình ổn về Kho bạc Nhà nước và mở rộng quyền lựa chọn nguồn cung. Nhưng khi thị trường được trao thêm quyền tự quyết, câu hỏi quan trọng hơn lại nằm ở chỗ: làm thế nào để quyền ấy được chia đều giữa các khâu, để cạnh tranh thực sự chứ không biến thành lợi thế cho bên mạnh hơn?
Có thể nói, Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu lần thứ 14 đang đi theo hướng khác khá rõ so với cách điều hành lâu nay. Thay vì Nhà nước định kỳ công bố giá cơ sở rồi doanh nghiệp điều chỉnh giá bán theo từng kỳ, dự thảo đề xuất để thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống tự quyết định, công bố giá bán lẻ trên cơ sở công thức giá được quy định.
Nói cách khác, Nhà nước đang lùi một bước khỏi việc trực tiếp quyết định giá, để thị trường tiến thêm một bước.
Đây là thay đổi đáng chú ý. Bởi giá xăng dầu vốn chịu tác động rất nhanh của giá thế giới, tỷ giá, chi phí tạo nguồn và nhiều yếu tố khác. Một cơ chế quá cứng có thể khiến giá trong nước chậm hơn thị trường, lúc tăng thì doanh nghiệp chịu áp lực, lúc giảm lại khó điều chỉnh kịp thời.
Khi doanh nghiệp được chủ động hơn, giá có thể phản ứng nhanh hơn với thị trường. Doanh nghiệp nào tiết giảm được chi phí, tổ chức phân phối hiệu quả có thể có thêm dư địa cạnh tranh về giá và dịch vụ. Người tiêu dùng, về nguyên tắc, cũng có thêm khả năng lựa chọn.
Nhưng thị trường không tự nhiên trở nên cạnh tranh chỉ vì Nhà nước trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp. Trao quyền cho ai và quyền đó được kiểm soát như thế nào mới là vấn đề.
Thay vì Nhà nước định kỳ công bố giá cơ sở rồi doanh nghiệp điều chỉnh giá bán theo từng kỳ, dự thảo đề xuất để thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống tự quyết định, công bố giá bán lẻ trên cơ sở công thức giá được quy định.
Từ “giá Nhà nước công bố” sang “giá doanh nghiệp tự quyết”
Điểm mới đầu tiên và có lẽ quan trọng nhất của dự thảo là thay đổi cách hình thành giá.
Giá bán lẻ của đầu mối được tính trên cơ sở giá mua xăng dầu, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các loại thuế. Trong đó, giá mua, chi phí tạo nguồn và lợi nhuận do doanh nghiệp xác định theo thực tế kinh doanh.
Nhà nước chủ yếu công bố chi phí kinh doanh định mức và thực hiện kê khai, kiểm tra, giám sát.
Đây là cách tiếp cận gần hơn với cơ chế thị trường. Nhưng cũng chính vì vậy, yêu cầu minh bạch và cạnh tranh lại phải cao hơn. Bởi nếu một doanh nghiệp vừa nắm nguồn hàng, vừa quyết định giá bán buôn, đồng thời có hệ thống bán lẻ của riêng mình, thì quyền lực thị trường có thể tập trung vào một chỗ.
Đây chính là điểm TS Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty Xăng dầu Bội Ngọc, đặc biệt lưu ý khi góp ý Dự thảo 14. Theo ông Tây, nguyên tắc cần được làm rõ là: “Bên bán buôn quyết định giá bán buôn - bên trực tiếp bán lẻ quyết định giá bán lẻ, theo cơ chế thị trường và chịu trách nhiệm về quyết định giá của mình”.
Đây không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật về giá. Nó liên quan trực tiếp đến quan hệ quyền lực trong chuỗi phân phối.
Nếu bên bán buôn vừa quyết định giá bán buôn, vừa công bố giá bán lẻ và đồng thời sở hữu hệ thống cửa hàng cạnh tranh với chính khách hàng của mình, thì doanh nghiệp bán lẻ độc lập rất dễ rơi vào thế yếu.
Nỗi ám ảnh “chiết khấu 0 đồng”
Điểm đáng nói nhất trong góp ý của doanh nghiệp bán lẻ chính là câu chuyện chiết khấu.
Thời gian qua, đã có những giai đoạn doanh nghiệp bán lẻ chỉ nhận mức chiết khấu vài chục đồng/lít, thậm chí có lúc gần như bằng 0.
Trong khi đó, một cây xăng không thể vận hành bằng “tinh thần”. Doanh nghiệp vẫn phải trả lương nhân viên, điện nước, vận chuyển, hao hụt, bảo trì, chi phí đất đai, phòng cháy chữa cháy và hàng loạt chi phí khác.
Nếu giá bán buôn gần sát giá bán lẻ, phần chênh lệch dành cho khâu bán lẻ không đủ bù chi phí, thì càng bán nhiều càng khó duy trì.
Đáng chú ý là xăng dầu không phải mặt hàng mà doanh nghiệp bán lẻ có thể tùy tiện đóng cửa khi thấy không có lợi nhuận. Hệ thống phải duy trì hoạt động liên tục để bảo đảm nguồn cung.
Vì vậy, nếu Dự thảo 14 trao quyền tự quyết giá cho doanh nghiệp nhưng không xử lý quan hệ giữa giá bán buôn và giá bán lẻ, thì có thể xuất hiện một nghịch lý: thị trường đã được trao quyền, nhưng doanh nghiệp bán lẻ lại chưa chắc có quyền tự chủ thực sự.
TS Giang Chấn Tây đặt vấn đề rất thẳng: nếu đầu mối được quyết định giá bán buôn và đồng thời công bố giá bán lẻ nhưng không có cơ chế kiểm soát khoảng cách giữa hai mức giá, “vẫn có thể xảy ra tình trạng giá bán buôn bằng hoặc sát giá bán lẻ, tức chiết khấu chỉ vài đồng hoặc gần như 0 đồng”.
Theo ông, cần có cơ chế giám sát khoảng chênh giữa giá bán buôn và giá bán lẻ, không để doanh nghiệp ở khâu bán buôn sử dụng giá bán buôn hoặc điều kiện thương mại khiến doanh nghiệp bán lẻ “không đủ bù đắp chi phí kinh doanh hợp lý”.
Đây là một đề xuất đáng chú ý bởi nó chạm đúng vào điểm yếu của thị trường: cạnh tranh chỉ có ý nghĩa khi các bên tham gia có khả năng cạnh tranh.
Không thể yêu cầu một cửa hàng bán lẻ phải cạnh tranh về giá, nâng cao chất lượng dịch vụ, mở cửa 365 ngày trong năm, nhưng lại để họ hoàn toàn phụ thuộc vào mức chiết khấu do bên cung cấp quyết định.
Thời gian qua, đã có những giai đoạn doanh nghiệp bán lẻ chỉ nhận mức chiết khấu vài chục đồng/lít, thậm chí có lúc gần như bằng 0.
Chuyển Quỹ bình ổn về Kho bạc: thay đổi cách “giữ tiền”
Một điểm mới lớn khác là Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Theo dự thảo, toàn bộ số dư dương của Quỹ tại các thương nhân đầu mối sẽ được chuyển về tài khoản do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước. Các doanh nghiệp có số dư quỹ cũng phải thực hiện kiểm toán độc lập chuyên đề trong thời hạn tối đa 12 tháng.
Với cách này, dòng tiền của Quỹ được đưa về một đầu mối quản lý tập trung thay vì nằm rải rác tại các doanh nghiệp.
Đây là thay đổi có ý nghĩa về mặt quản lý, nhất là trong yêu cầu minh bạch hóa, kiểm toán và theo dõi dòng tiền.
Đáng chú ý hơn, dự thảo cũng không mặc định thị trường phải luôn được “bình ổn” bằng mọi giá. Cơ chế can thiệp chỉ được đặt ra khi xuất hiện những dấu hiệu biến động bất thường, chẳng hạn giá tăng giảm liên tiếp với tần suất dày, biến động lớn trong thời gian ngắn hoặc tăng giảm cộng dồn 15-20% trong khoảng 1-4 tuần và gây sức ép đáng kể lên kinh tế - xã hội.
Một chuyên gia xăng dầu cho rằng, điều đó cho thấy tư duy điều hành đang chuyển từ can thiệp thường xuyên sang giám sát và can thiệp khi thị trường có vấn đề.
Mở cửa nguồn cung để tạo cạnh tranh thật
Một thay đổi khác cũng đáng chú ý là quyền lựa chọn nguồn hàng. Dự thảo đưa ra phương án cho phép thương nhân phân phối ký hợp đồng với một hoặc nhiều đầu mối; thậm chí phương án khác còn mở rộng hơn, cho phép mua từ một hoặc nhiều đầu mối và thương nhân khác.
Với doanh nghiệp bán lẻ mua đứt bán đoạn, TS Giang Chấn Tây đề nghị quyền lựa chọn nguồn cung cần được mở rộng.
Lý do rất đơn giản: có nhiều nguồn hàng thì mới có quyền lựa chọn; có quyền lựa chọn thì mới hình thành cạnh tranh thực chất.
Doanh nghiệp bán lẻ có thể so sánh giá, chất lượng, dịch vụ và điều kiện thương mại giữa các nhà cung cấp. Ngược lại, nếu chỉ phụ thuộc vào một nguồn hàng, thì dù trên giấy tờ có quyền kinh doanh theo cơ chế thị trường, khả năng thương lượng thực tế vẫn rất hạn chế.
Tất nhiên, quyền lựa chọn nguồn cung không đồng nghĩa với mua bán lòng vòng. TS Tây cũng đề nghị phải kiểm soát chặt việc giao nhận hàng hóa thực tế, hóa đơn, chứng từ và truy xuất nguồn gốc. Thị trường cần “barie”, nhưng không phải chiếc khóa
Nhìn tổng thể, Dự thảo 14 đang cố gắng làm một việc không dễ: đưa xăng dầu gần hơn với cơ chế thị trường nhưng vẫn giữ công cụ quản lý khi thị trường biến động bất thường.
Trao quyền cho doanh nghiệp quyết định giá là cần thiết nếu muốn thị trường vận hành linh hoạt hơn. Đưa Quỹ bình ổn về Kho bạc là bước thay đổi cách quản lý dòng tiền. Mở rộng nguồn cung là cách tạo thêm cạnh tranh ở khâu bán buôn.
Nhưng để những thay đổi ấy đi đến cùng, cần giải quyết một bài toán rất căn bản: đừng để quyền lực thị trường tập trung quá lớn vào một khâu.
Một thị trường xăng dầu lành mạnh không phải là nơi doanh nghiệp được tự do muốn bán giá nào thì bán. Cũng không phải là nơi Nhà nước phải tính từng đồng giá xăng cho doanh nghiệp.
Điều cần thiết hơn là Nhà nước đặt ra những “barie” đủ rõ: minh bạch giá, chống phân biệt đối xử, kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh, bảo đảm quyền lựa chọn nguồn cung và đặc biệt là không để giá bán buôn bị đẩy sát giá bán lẻ đến mức doanh nghiệp bán lẻ không thể tồn tại.
Dự thảo cũng không mặc định thị trường phải luôn được “bình ổn” bằng mọi giá. Cơ chế can thiệp chỉ được đặt ra khi xuất hiện những dấu hiệu biến động bất thường,
Như TS Giang Chấn Tây và mộ số chuyên gia nhấn mạnh, Nghị định mới không chỉ cần thay đổi cách tính giá mà quan trọng hơn là phải thiết lập mối quan hệ thị trường rõ ràng giữa các khâu: ai bán buôn thì quyết định giá bán buôn, ai bán lẻ thì quyết định giá bán lẻ và tự chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh của mình.
Đó có lẽ mới là phép thử thực sự của Dự thảo 14. Bởi một khi đã chọn cơ chế thị trường, thì không thể chỉ trao quyền cho doanh nghiệp mạnh hơn. Thị trường chỉ vận hành đúng nghĩa khi cả người bán buôn, người bán lẻ và người tiêu dùng đều có quyền lựa chọn, có khả năng thương lượng và cùng chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Nếu làm được điều đó, câu chuyện “chiết khấu 0 đồng” sẽ không còn là chuyện doanh nghiệp bán lẻ phải chịu đựng để giữ nguồn cung, mà trở thành một vấn đề cạnh tranh cần được thị trường và pháp luật cùng xử lý.
