Chuyên đề: CHẤT XÁM VIỆT TRỞ VỀ ĐÓNG GÓP VÀ GIEO MẦM TƯƠNG LAI
Ngày 2/8/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Nghị quyết có đoạn: “Trong giai đoạn mới, công tác người Việt Nam ở nước ngoài cần nâng tầm tư duy từ vận động, tập hợp, chăm lo lên thành đồng hành, kiến tạo cơ chế, huy động nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài tham gia sâu hơn trong hành trình hội nhập, xây dựng và phát triển của đất nước”.
- Năm 2002, ông quyết định về Việt Nam làm việc tại Khu Công nghệ cao TP.HCM (SHTP), khi ấy vừa mới thành lập được một thời gian ngắn. Trước đó, vào năm 2001, ông Phạm Chánh Trực - Trưởng Ban quản lý SHTP khi ấy - đã có một chuyến công tác sang Mỹ gặp gỡ, đối thoại và vận động trí thức Việt kiều về nước cống hiến. Ông đã hưởng ứng sự vận động từ ông Trực, hay chỉ đơn giản cơ hội ở Mỹ không còn nhiều đối với công việc của ông khi đó, trong khi cơ hội ở Việt Nam lại đang rộng mở, cùng với các chính sách mới thu hút trí thức Việt kiều?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Anh hỏi làm tôi nhớ đến những kỷ niệm xưa. Hồi đó tôi chuẩn bị đầu tư một nhà máy bên Trung Quốc. Trong một chuyến trở về Việt Nam, tình cờ tôi đọc một bài báo. Bài báo đó của anh, anh phỏng vấn một Việt kiều là ông Nguyễn Chánh Khê (Giám đốc R&D của SHTP thời điểm đó - PV). Hình chụp ông Khê cầm trên tay một wafer tròn tròn, và cho biết là đang làm công nghệ cao. Tôi nghĩ, thế thì hay quá, tôi cũng đang làm công nghệ cao, cũng đúng cái ngành đó. Sau đó tôi gặp ông Khê, ông ấy cho biết Việt Nam đang khuyến khích làm công nghệ cao, có chính sách ưu đãi, miễn thuế. Ông ấy dẫn tôi gặp ông Năm Nghị (tức ông Phạm Chánh Trực - PV) tại văn phòng Ủy ban Nhân dân TP.HCM, và tôi được tiếp nhận, làm phụ tá cho ông Khê.
- Cuối cùng, ông đã rời khỏi dự án ở Trung Quốc chỉ vì hứng thú với những thông tin Việt Nam đang mở rộng cửa cho công nghệ cao?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Hồi đó công ty Semco Laser Technology của tôi ở Mỹ đang sản xuất sản phẩm đại trà, có thị trường sẵn rồi. Chúng tôi đã thuê một công ty làm một nghiên cứu về thị trường. Họ cho biết phân tích cấu trúc của giá thành sản phẩm cho thấy giá nhân công tại Mỹ chiếm từ 15-20% giá thành sản phẩm, trong khi nếu sản xuất ở Trung Quốc giá nhân công chỉ chiếm có 2%. Phía Trung Quốc hồi đó cũng tổ chức một diễn đàn xúc tiến đầu tư tại Los Angeles Convention Center (Mỹ) và mời tôi đến dự. Thế là tôi sang Trung Quốc khảo sát, đầu tư nhà máy tại Khu Công nghiệp công nghệ cao thuộc thành phố Trung Sơn, tỉnh Quảng Đông. Họ có chính sách cho tôi 3 năm miễn thuế, 2 năm giảm thuế, cấp đất…
Dự án nhà máy Semco Zhongshan Laser Technology, chuyên sản xuất chip laser, chip quang tử photonics và bộ thu phát lượng tử transceiver cho viễn thông cáp quang và viễn thông không dây, chip laser màu đỏ cho đầu đọc DVD. Nhưng khi nghe ông Khê nói, là chính sách của Việt Nam tốt hơn, miễn thuế 5 năm, giảm thuế thêm 4 năm, ưu đãi, cho thuê đất… Thế là tôi quyết định về Việt Nam.
- Khi quyết định như vậy, ý nghĩ thường trực trong đầu ông là gì?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Nói thật, nghe ông Khê nói, tôi thấy so ra thì Việt Nam lợi thế hơn. Lợi thế hơn nữa là ngoại trừ đất đai, thuế má, tôi còn nói được tiếng Việt. Chứ hồi đó, tôi cũng đâu có rành lắm về tình hình Việt Nam. Nhưng về rồi mới thấy, có những cái mình mang từ Mỹ về áp dụng ở Việt Nam không phù hợp. Tôi cứ nghĩ tôi một mình một ngựa, có vốn, có công nghệ, có thị trường là làm được rồi. Nhưng sau này tôi mới biết, đó mới chỉ là yếu tố cần chứ chưa phải là đủ, và tôi đã học được nhiều bài học.
- Một khoảng thời gian dài sau khi về Việt Nam làm việc, ông “lận đận” vì không có việc nào đi đến được rốt ráo của ý định, của mong muốn, mà cứ chuyển hết nơi này sang nơi khác?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Hồi đó, “ba nhà” gồm nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp mặc dù có ký kết hợp tác nhưng thật ra lại không có hợp tác cụ thể gì. Sau khi tôi tham gia thành lập xong Phòng thí nghiệm Nano tại Đại học Quốc gia TP.HCM thì phòng thí nghiệm có chương trình riêng và giao cho một người khác làm. Trung tâm R&D tại Khu Công nghệ cao TP.HCM cũng vậy, sau khi tôi tham gia thành lập xong, ông Khê và ông Năm Nghị cũng có những chương trình riêng, không làm như cái ban đầu mà tôi đã dự định.
Lúc đó, Ủy ban Nhân dân TP.HCM đã đồng ý cấp phép xây dựng nhà máy tại Công viên phần mềm Quang Trung, phía nhà trường là Phòng thí nghiệm Nano tại Đại học Quốc gia TP.HCM sẽ giúp tôi đào tạo nhân sự, Trung tâm R&D của Khu Công nghệ cao sẽ chế tạo hoàn thiện và chuyển giao cho doanh nghiệp là Công ty Nano Photonic (Napotec) của tôi để sản xuất đại trà cho thị trường… Hơn 20 năm trước, việc đề cập đến bán dẫn, quang lượng tử còn quá mới tại Việt Nam. Khi tôi về, tôi nói về những lĩnh vực này, về giếng lượng tử (Quantum Well) nhiều người còn cho là tôi nói chuyện trên trời, họ không hề tin là tôi có thể làm được.
Bây giờ nghĩ lại, nếu lúc đó mình bắt tay xây dựng nền móng và thực hiện tới bây giờ, có lẽ mình đã đi xa rồi, đã đi rất xa rồi. Trung Quốc năm 2000 mới bắt đầu đầu tư về bán dẫn. Tôi chuẩn bị đầu tư nhà máy bên đó từ năm 1999, cho nên tôi đã được chứng kiến sự phát triển của họ. Đến 2020, tức 20 năm sau, Trung Quốc đã đi một bước dài, trong khi mình vẫn còn như ban đầu, mới bắt đầu. Đây là một điều rất đáng tiếc.
Bây giờ người ta bắt đầu nói nhiều về lượng tử, cho rằng đó là một ngành cực kỳ quan trọng. Khi định luật Moore đi đến giới hạn thì các con transistor không còn có thể chia nhỏ được nữa, tín hiệu điện (electron) sẽ chuyển sang tín hiệu quang (photon). Khi đó, khoảng cách công nghệ sẽ rất xa và sẽ rất khó để tiếp cận. Vì thế, việc tiếp cận với công nghệ bán dẫn và phát triển được năng lực khoa học công nghệ nội sinh sẽ giúp chúng ta phát triển và tiến nhanh vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
- Trải qua sự “lận đận” đó, ông đã rút ra được những bài học gì?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Những cái gì lớn thì việc thực hiện nó không phải là chuyện dễ dàng, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ cao. Tôi quan niệm, đối với khoa học không có thất bại, chỉ là chưa thành công. Trong khoa học, mình không thể nào làm cái gì cũng ra tấm ra món ngay được. Những cái dễ các nhà khoa học đi trước đã phát minh rồi. Bây giờ chỉ còn toàn cái khó, đòi hỏi nhiều công sức với kiến thức đa ngành, vì thế nên cái làm chưa ra được, có nghĩa là chưa thành công mà thôi. Thất bại là chuyện thường ngày nhiều người gặp phải, mình học được bài học kinh nghiệm từ đó. Đó là cách để tôi giữ cho mình phải kiên trì để tiếp tục đi tới, cho tới khi nhắm mắt buông tay.
- Vậy những gì có thể gọi là cái “được” đối với ông?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Trong cuộc sống, chúng ta luôn mong muốn ngày càng tốt đẹp hơn. Khoảng thời gian tôi về Việt Nam làm việc tới nay, tôi gọi đó là một sự nối vòng tay lớn. Tôi có thêm nhiều bạn bè. Những người bạn đó lại giới thiệu tôi với người khác, tôi lại có thêm nhiều bạn bè, network của tôi dần mở rộng. Cũng chính bạn tôi đã tiến cử tôi thay thế ông để đứng lớp giảng dạy Lớp vật liệu và linh kiện bán dẫn tại Trường Đại học Bách Khoa TP.HCM, tôi đã giảng dạy hơn chục năm tại trường và đào tạo nhiều lứa sinh viên tốt nghiệp. Khi càng quen biết nhiều người, tôi càng hiểu cách làm việc ở Việt Nam. Thực tế công việc bắt mình phải thích ứng, rút ra bài học để sau đó làm tốt hơn và dễ thành công hơn.
- Bán dẫn và lượng tử nằm trong 10 ngành công nghệ chiến lược, đang được khuyến khích, thúc đẩy đầu tư và triển khai mạnh tại Việt Nam, hướng tới tạo ra những công nghệ lõi. Nhưng như ông đề cập ở trên, chúng ta đã chậm vài chục năm. Theo ông, khả năng thành công như thế nào khi Việt Nam chọn đi vào lĩnh vực này?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Tôi nghĩ đây là một cơ hội tốt. Trong cơ hội này, Việt Nam đang có đủ cả điều kiện cần và đủ. Hơn 20 năm trước, Việt Nam chưa có được những điều kiện như hiện nay. Thứ nhất là mối liên kết ba nhà (nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp), chúng ta đang có sự phối hợp này. Đơn cử nhà nước đã có chính sách, có nghị quyết, có các hướng dẫn và mở rộng cửa để phát triển các chương trình khoa học công nghệ. Nhà trường có giáo sư, có sinh viên du học về, nguồn nhân lực khá dồi dào. Doanh nghiệp hơn 20 năm trước, tôi dạy ở Đại học Bách Khoa TP.HCM, học trò của tôi ra trường rất khó tìm được doanh nghiệp để làm việc. Bây giờ, Việt Nam đã có nhiều doanh nghiệp bán dẫn, doanh nghiệp điện tử và càng ngày càng nhiều công ty điện tử đến Việt Nam đầu tư.
Thứ hai, Việt Nam đang ở một vị trí thuận lợi là nằm giữa hai thị trường lớn - thị trường Bắc Á và thị trường Mỹ. Đó là một cơ hội tốt. Một yếu tố rất quan trọng nữa là Việt Nam đang ở thời kỳ dân số vàng. Những người trong tuổi lao động đang chiếm đa số. Ngành bán dẫn đang được đẩy mạnh đầu tư ở nhiều thị trường trên thế giới, nhu cầu về nguồn nhân lực rất lớn, nếu Việt Nam đào tạo được nguồn nhân lực thì sẽ nắm được cơ hội tốt không những đáp ứng cho nhu cầu trong nước mà còn có thể cung cấp cho các nước khác trên thế giới. Do vậy, chiến lược đào tạo nguồn nhân lực bán dẫn giữ một vai trò cực kỳ quan trọng trong giai đoạn hiện nay.
- Nhưng cũng có ý kiến cho rằng, Việt Nam vốn có thế mạnh về nông nghiệp. Nếu chúng ta đầu tư mạnh vào nông nghiệp, đặc biệt là nông nghiệp công nghệ cao, có thể con đường đến thành công sẽ thuận lợi hơn?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Ngành bán dẫn rất rộng và rất sâu. Chúng ta có vựa lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhu cầu chuyển từ ngành nông nghiệp truyền thống thành nông nghiệp công nghệ cao là rất lớn. Thế giới cũng đang chuyển dần sang nông nghiệp công nghệ cao. Người ta thậm chí làm nông nghiệp trên sa mạc, nhưng làm bằng công nghệ chứ không thuần túy lao động tay chân.
Vì vậy, ngành bán dẫn phục vụ nông nghiệp là một yêu cầu rất thiết thực, quan trọng. Ngành bán dẫn có thể tạo ra nhiều loại chip và việc đầu tiên là tạo ra những con chip đáp ứng cho nhu cầu thị trường nội địa trước, trong đó có việc giúp chuyển hóa nông nghiệp truyền thống thành nền nông nghiệp công nghệ cao; rồi sau đó mới nên tính tới những con chip chuyên sâu phức tạp hơn.
- Vậy, ngành bán dẫn, trong đó có những nhà máy chip được xây dựng tại Việt Nam, nên tập trung giải quyết những vấn đề gì?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Ngành chip gồm có hai công đoạn. Công đoạn đầu là công đoạn đúc chip, làm ra con chip, đòi hỏi công nghệ, đầu tư nhiều tiền, và đầu tư máy móc chi phí rất lớn. Có những doanh nghiệp trên thế giới đầu tư cho công đoạn này hàng nghìn tỉ USD. Khả năng doanh nghiệp Việt Nam nhảy vào đầu tư ở công đoạn này và cạnh tranh sẽ rất khó.
Tuy nhiên, công đoạn sau là công đoạn đóng gói, nhất là đóng gói tiên tiến và tích hợp dị thể, thì Việt Nam có thể tham gia. Công đoạn này không đòi hỏi đầu tư quá nhiều tiền, không đòi hỏi trình độ công nghệ quá sâu, quá tinh vi và phức tạp, thích hợp để Việt Nam chọn triển khai trước.
Ngành chip đang cạnh tranh rất kịch liệt, những công ty không phù hợp đã nhanh chóng bị đào thải. Thế nhưng, mình vẫn phải chạy đua với nhiều đối thủ mạnh, chạy chậm thì “chết”, muốn chạy nhanh thì phải có năng lực. Vì vậy, vấn đề là chúng ta phải tìm ra điểm có mức rủi ro thấp hơn nhưng lại có lợi thế nhiều hơn để tập trung nguồn lực vào đó. Không thể đầu tư dàn trải, đặc biệt là không nên cạnh tranh với những gì mà các công ty lớn đã có và đã mạnh. Có nghĩa là chúng ta phải phải “tránh voi”.
- Để “tránh voi”, tìm đường đi vào các thị trường ngách, giải quyết và đáp ứng các nhu cầu thiết yếu, Việt Nam cần thêm những gì?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Tôi thấy chính sách chúng ta đã có. Nhân lực chúng ta cũng đã và đang đào tạo tương đối rồi. Vấn đề là sự quyết tâm, quyết tâm triển khai và thực thi. Có quyết tâm rồi nhưng phải nhận định đúng thị trường. Nhìn vào thị trường rộng lớn của ngành bán dẫn trên thế giới, cái cần tránh là những nơi rủi ro cao, tập trung vào nơi rủi ro thấp và tập trung sức mạnh của mình ở đó.
Đơn cử, TSMC làm ra con chip, trong đó công đoạn đóng gói cần nhiều nhân công. Chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện công đoạn đóng gói tốt tại Việt Nam. Công đoạn này không cần một công nghệ phức tạp, máy móc cũng không quá đặc biệt, việc huấn luyện lao động cũng không cần quá nhiều thời gian. Thêm nữa, trong công đoạn đóng gói, chúng ta có thể tích hợp một số con chip lại thành một sản phẩm hoàn chỉnh giúp giải quyết một công việc hiệu quả hơn, tiêu thụ điện ít hơn và có tuổi thọ tốt hơn. Như vậy, chúng ta có thể đáp ứng được nhiều nhu cầu trên thị trường, đặc biệt là nhu cầu chuyên dùng và nhu cầu đặc thù của riêng mình, giúp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
Có nghĩa là, các “ông lớn” nắm công nghệ lõi, tạo ra cái nền tảng, chúng ta sử dụng những nền tảng đó để tích hợp và giải quyết nhu cầu của thị trường, thị trường nào cần chúng ta sẽ đáp ứng, gia công cho họ.
- Nhưng chúng ta luôn muốn thoát khỏi thân phận một quốc gia gia công?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Nhiều người hiểu nhầm về gia công trong ngành bán dẫn. Trên thực tế, gia công trong ngành bán dẫn hoàn toàn khác với việc gia công trong ngành may mặc hay giày dép.
Gia công trong ngành bán dẫn có thể mang tới giá trị gia tăng cao. Tôi ví dụ, SMIC - một công ty bán dẫn lớn của Trung Quốc - có hơn 10 nhà máy. Công nghệ 2 nanomet họ chưa làm được, chứ 32 nano thì họ dư sức làm và làm rất nhiều. Chúng ta có thể mua những con chip đó, rồi tích hợp và gắn nó lên một đế chung tạo thành những con chip hoàn chỉnh theo nhu cầu của khách hàng và của riêng mình. Nhu cầu có thể cần tới những con chip đặc thù và những con chip chuyên dụng. Ngành gia công bán dẫn sẽ đưa đến thu nhập cao ổn định và bền vững trong nhiều năm, không nên hiểu nhầm, đánh đồng với sự gia công trong những ngành nghề khác.
Một ví dụ nữa, các công ty đúc chip có một chuỗi cung ứng trên toàn cầu. TSMC cung ứng đến 70% chip trên thế giới, từ đó phát sinh nhu cầu đóng gói rất lớn. TSMC không thể nào đóng gói hết ở Đài Loan hay ở Mỹ. Họ cần những chỗ đóng gói thích hợp, vì nếu không kiểm soát được chi phí sản xuất sẽ ảnh hưởng đến lợi nhuận và dẫn đến việc tăng giá, như giá các linh kiện lưu trữ (memory chip) tăng đáng kể trên thị trường thời gian gần đây. Với công đoạn này, Việt Nam đang ở vị trí phù hợp để trở thành đối tác chiến lược, tạo ra những sản phẩm chiến lược có giá trị gia tăng cao và từ đó tham gia dần vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
- Hiện nay đang nổi lên nhiều công nghệ mới tích hợp trên chip bán dẫn, hoặc trong các chip xử lý chuyên biệt, đặc thù. Nếu Việt Nam làm chip, theo ông nên ưu tiên chọn tích hợp những công nghệ mới nào?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: AI, robotics và data center là ba ngành công nghệ lớn sẽ làm thay đổi thế giới và thay đổi xã hội. Đặc biệt là con chip AI. Chip AI hiện tiêu thụ điện rất nhiều đồng thời sinh ra nhiệt lớn nên lại cần tiêu thụ thêm nguồn năng lượng để làm mát. Nếu chúng ta làm ra con chip tiêu thụ ít năng lượng hơn, lại có hiệu suất cao, sẽ mang đến hiệu quả khác biệt. Đây là vấn đề đau đầu đối với các “ông lớn” bán dẫn toàn cầu.
Vấn đề có thể nằm ở giải pháp và rất may, chúng tôi đang có một giải pháp, đó là làm ra được loại vật liệu tản nhiệt, qua đó chúng ta sẽ phát triển công nghệ đóng gói tiên tiến tích hợp dị thể (Advanced Packaging: Heterogeneous Integration) có thể giúp cho con chip hoạt động hiệu quả hơn, tiêu tốn ít năng lượng hơn và cũng không cần nguồn năng lượng thêm để giải nhiệt cho nó. Đây là một bài toán lớn. Nếu chúng ta vượt qua được thách thức này thì sẽ có một cơ hội tốt làm ra những con chip hiệu quả hơn và có tuổi thọ tốt hơn trước.
- Qua 25 năm về Việt Nam làm việc, có lẽ ông đã đúc kết được nhiều điều. Theo ông, để đi đến được thành công trong công việc nói chung, yếu tố nào đóng vai trò quan trọng nhất: Chính sách, cơ chế, chế độ đãi ngộ, nguồn lực đầu tư tài chính cho các dự án, hay môi trường làm việc?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Tôi luôn nghĩ chúng ta cần phải có một chính sách gắn với môi trường làm việc hoàn chỉnh. Nếu chúng ta cứ thu hút nhân tài nhưng không có môi trường làm việc tốt thì người ta cũng không phát huy được. Bằng chứng là khi tôi về nước hơn hai mươi năm trước, chưa có môi trường làm việc phù hợp, tôi đã làm việc một mình nhưng cũng không làm được gì nhiều.
Môi trường làm việc tốt chính là nơi “đất lành chim đậu”. Chúng ta phải tạo ra nó, thì chim mới về, đại bàng mới đến. Theo tôi, môi trường làm việc tốt là tập hợp tất cả những yếu tố như chính sách, cơ chế, chế độ đãi ngộ, kênh huy động vốn, quỹ đầu tư, mạng lưới chuyên gia, nguồn nhân lực ...v.v…
- Được biết, ông đã có dự án và đưa ra đề xuất sử dụng cát tại Việt Nam để chế tạo ra những tấm kính pin năng lượng mặt trời, giúp hấp thu nhiều vùng phổ ánh sáng mặt trời hơn, mang lại hiệu suất cao hơn?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Đề tài này tôi đã bắt đầu từ năm 2010. Tôi từng trình bày tại một số nơi và có bài phỏng vấn tôi trên kênh VTV3 khách mời. Cái thuận lợi là về nguyên liệu, vật liệu mình có thể lấy tại chỗ để tinh chế ra tấm kính pin mặt trời. Tấm silicon này có hai dạng: Nó có thể làm thành pin mặt trời và cũng có thể làm ra con chip. Nếu sử dụng để làm tấm kính pin mặt trời, có thể làm nhiều lớp và mỗi lớp hấp thụ mỗi vùng phổ mặt trời khác nhau mang đến hiệu suất cao hơn thay vì công nghệ truyền thống hiện chỉ làm được một lớp. Công nghệ tấm pin năng lượng mặt trời silicon cả chục năm qua chỉ đạt được hiệu suất 20-22% chứ chưa vượt quá được 30%. Nếu bây giờ mình làm nhiều lớp, hấp thụ nhiều vùng phổ của mặt trời thì hoàn toàn có thể nâng được hiệu suất lên cao hơn, điện tạo ra được nhiều điện hơn.
Trung Quốc hiện có 40-50 nhà máy làm tấm pin năng lượng mặt trời, đều được chính phủ hỗ trợ, cho nên giá tấm pin năng lượng mặt trời đã giảm đến mức thấp nhất. Với công nghệ hiện tại, sản lượng tấm pin năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang chiếm 80-90% thị trường thế giới. Vì thế, khả năng cạnh tranh được chỉ có thể đến từ công nghệ mới. Công nghệ mới phải tạo ra được hiệu suất cao hơn nhưng giá thành không được quá cao, đó chính là bài toán khó. Nhưng chắc chắn, công nghệ pin năng lượng mặt trời sẽ ngày càng đi tới chứ không thể nào dùng mãi công nghệ hiện tại.
- Ông cũng đưa ra ý tưởng là các cánh đồng điện mặt trời tại Việt Nam nên được nâng cao lên khỏi mặt đất. Như vậy, chúng ta sẽ giải quyết được vấn đề thâm dụng đất hiện nay của các dự án điện mặt trời, và có thể tận dụng đất ở phía dưới mái năng lượng cho việc khác?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Chúng ta luôn đề cao hiệu suất, giải pháp này chính là giải quyết vấn đề đó. Tôi cứ nghĩ, tại sao các cánh đồng điện mặt trời không nâng lên cách mặt đất khoảng 2 mét. Khi đó, chúng ta vừa tạo ra điện, vừa có mái che, bên dưới có thể quây lại tạo môi trường được kiểm soát dịch bệnh để làm nông nghiệp công nghệ cao. Như vậy, chúng ta cùng một lúc có thể vừa tạo ra năng lượng vừa tạo ra lương thực thực phẩm, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và an ninh lương thực.
Có một thực tế để chúng ta tham khảo rất tốt, đó là điện mặt trời mái nhà. Trên mái nhà thì lắp tấm pin năng lượng mặt trời để sản xuất ra điện, còn phía dưới con người chúng ta vẫn có thể ở và sinh hoạt.
Điều thú vị ở đây còn nằm trong công nghệ tấm pin năng lượng mặt trời nhiều lớp (pin mặt trời đa tầng). Nhiều lớp thì sẽ hấp thu nhiều vùng của phổ ánh sáng mặt trời, có những vùng phổ tấm pin sẽ hấp thu, cũng có những vùng phổ ánh sáng khả kiến vẫn có thể đi qua, giúp cho môi trường trồng cây cối phía dưới vẫn sống tốt. Một đơn cử khác, khi đó tấm pin công nghệ mới sẽ hấp thu vùng hồng ngoại và chuyển thành điện. Vùng hồng ngoại này sẽ sinh nhiệt và làm nóng lên, khi hấp thu và chuyển thành điện rồi thì không gian phía dưới cũng sẽ bớt nóng hơn và sẽ giảm được chi phí máy lạnh để làm mát tòa nhà.
- Điều ông vừa đề cập cho thấy công nghệ pin năng lượng mặt trời đang có một khoảng cách nhất định giữa thực tế đang triển khai với những mục tiêu, mong muốn về cải tiến, đổi mới. Ông có nghĩ rằng các nhà đầu tư đang tạm hài lòng với việc gia tăng nguồn cung điện mặt trời hiện nay mà chưa chú trọng nhiều đến tối ưu hiệu suất bằng công nghệ mới?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Tôi nghĩ các dự án điện mặt trời ở Việt Nam bây giờ đạt hiệu suất chưa cao. Chính vì thế chúng ta cần có công nghệ mới để khai thác năng lượng mặt trời với hiệu suất cao hơn, tạo ra được nhiều điện hơn, cũng như khai thác không gian và đất phía dưới hiệu quả hơn. Tôi cũng cảm thấy chúng ta đang tập trung giải quyết bài toán nguồn cung và an ninh năng lượng trước, chứ chưa tập trung nhiều vào hiệu suất của nguồn năng lượng mặt trời cần được giải quyết được như thế nào. Tình trạng này cũng phần nào đang tồn tại ở lĩnh vực trung tâm dữ liệu (data center), nguồn cung năng lượng cho data center đang được chú trọng hơn là bài toán sử dụng năng lượng hiệu quả của data center.
- Việc đón làn sóng đầu tư data center vào Việt Nam, đặc biệt là các AI data center quy mô lớn khiến áp lực về nguồn cung năng lượng sẽ ngày càng gia tăng. Nhưng đây là một cơ hội lớn không thể bỏ qua?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Thời buổi này, dữ liệu, thông tin chính là tiền. Nếu chúng ta không đón làn sóng này thì không chỉ vuột mất cơ hội để tăng tốc và phát triển, mà còn bị tụt hậu khi các AI data center tìm tới đầu tư ở những quốc gia khác. Chính vì thế, song song với bài toán nguồn cung năng lượng chúng ta cần phải tìm hiểu, nghiên cứu và đầu tư ngay vào các công nghệ mới, vật liệu mới mang đến nguồn năng lượng xanh, sạch, hiệu suất hơn và chất lượng hơn.
- 25 năm là một quãng đường dài ông về Việt Nam làm việc. Có khi nào trong những lần “lận đận”, ông lại nảy sinh ý định cần chuẩn bị một chiếc vé chiều về lại Mỹ?
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Tôi rút kinh nghiệm từ quá khứ, sống ở hiện tại và theo đuổi mơ ước tới tương lai. Có nghĩa là tôi muốn đẩy cái bánh xe lịch sử đi tới và tôi muốn làm cho hiện tại và tương lai tốt hơn. Như tôi đã nói ở trên, trong khoa học không có thất bại, chỉ là chưa thành công mà thôi. Sau mỗi lần như vậy mình sẽ cố gắng tiếp tục, luôn phải kiên trì theo đuổi và truyền cảm hứng đó cho những người xung quanh. Vì thế, nếu tôi có nghĩ mua một vé chiều về Mỹ, thì tôi cũng có thể nghĩ đến việc mua chiếc vé quay trở lại Việt Nam (cười).
Giáo sư Chấn dừng lời trong một phút và khẽ kéo tay áo trái lên, để lộ một con chip cảm ứng đo đường huyết được dán trên bắp tay để minh họa cho “tính kiên trì sẽ đưa đến thành công”. Cứ 15 ngày, ông lại gỡ con chip cảm ứng cũ ra để dán con chip cảm ứng mới vào, và ròng rã hết tháng này qua tháng khác. Ông cho biết không nhất thiết cần những con số đo đạc thật chính xác, mà nó như một sự hướng dẫn, cảnh báo, để giữ chế độ sinh hoạt đúng chuẩn mực và kỷ luật.
- GS.TSKH Từ Trung Chấn: Phải tự khép mình theo những nguyên tắc, những chuẩn mực. Mình phải nghiêm túc giữ mình, kiên trì theo đuổi mục tiêu, từ một ngày rồi đến một tuần, một tháng rồi đến ba tháng… Tính kiên trì giữ gìn kỷ luật đó mới chính là điểm khác biệt vượt lên trên khó khăn thất bại để tiến tới thành công.
- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này. Xin chúc ông nhiều sức khỏe và thành công!