Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Giảm thuế xăng, giảm giá điện là ‘liều thuốc giảm đau’ đúng lúc

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, chuyên gia tài chính Lâm Minh Chánh, Chủ tịch Học viện BizUbi, nhà sáng lập AI WikiMoney, cho rằng việc giảm thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đối với xăng về 0% và giảm 2% giá điện là quyết định có ý nghĩa trong bối cảnh lạm phát đang tiệm cận mục tiêu điều hành. Chính sách giúp người dân giảm một phần chi phí sinh hoạt, doanh nghiệp giảm áp lực đầu vào.

Tuy nhiên, ông Chánh lưu ý mức tiết kiệm trực tiếp đối với từng hộ gia đình không lớn. Tác động đáng kể hơn nằm ở quy mô toàn nền kinh tế và khả năng ổn định kỳ vọng lạm phát. Để lợi ích từ chính sách thực sự đến được người tiêu dùng, cần có cạnh tranh thị trường, minh bạch giá cả và cơ chế điều chỉnh chi phí phù hợp.

Giảm thuế xăng, giá điện: Người dân tiết kiệm bao nhiêu?

Phóng viên: Thưa ông, Chính phủ đưa thuế TTĐB với xăng về 0% và giảm 2% giá điện đến hết tháng 3/2027 có ý nghĩa thế nào? Tác động lan tỏa ra sao?

Ông Lâm Minh Chánh: Tôi xem đây là một liều thuốc giảm đau đúng lúc. Chưa phải thuốc chữa bệnh gốc, nhưng đúng lúc và đúng chỗ. Đúng lúc, vì lạm phát đang sát vạch. CPI bình quân 9 tháng năm 2026 tăng 4,52%, nhỉnh hơn mục tiêu lạm phát khoảng 4,5% của cả năm. Những tháng cuối năm lại là mùa nhập hàng, mua sắm Tết, giá cả dễ bị kéo lên. Dư địa điều hành vì vậy khá hẹp. Đúng chỗ, vì xăng và điện là hai khoản chi rất phổ biến với người dân và doanh nghiệp.

Như tôi từng nói, xăng dầu là "chi phí của mọi chi phí"; điện cũng có vai trò tương tự, từ cửa hàng, văn phòng đến nhà xưởng. Tác động lan tỏa đi theo hai nhịp. Nhịp đầu là trực tiếp: người đổ xăng, hộ trả tiền điện thấy ngay từ 1/11. Nhịp sau chậm hơn: chi phí giao hàng, vận hành cửa hàng, quán ăn, xưởng sản xuất nhẹ bớt, từ đó giảm áp lực phải tăng giá bán.

Nhưng ý nghĩa lớn nhất, theo tôi, là tín hiệu. Nhà nước chấp nhận giảm thu khoảng 4.000 tỷ đồng chỉ riêng hai tháng cuối năm để chia sẻ chi phí với người dân và doanh nghiệp. Khi tâm lý "cái gì cũng sắp tăng" dịu xuống, chính sách có thể góp phần ổn định kỳ vọng lạm phát. Điều đó nhiều khi quan trọng không kém chính con số giảm.

- Mức giảm cụ thể mỗi lít xăng, mỗi 100 kWh, 1.000 kWh điện là bao nhiêu?

Ông Lâm Minh Chánh: Tôi xin tách riêng xăng và điện cho dễ theo dõi. Với xăng: thuế tiêu thụ đặc biệt trước đây là 10% với xăng khoáng, 8% với E5 và 7% với E10. Đưa về 0%, báo chí ước tính giá xăng giảm khoảng 1.500 - 1.700 đồng/lít. Số chính thức ở kỳ điều hành 0h ngày 1/11: E5RON92 giảm 1.804 đồng/lít, còn tối đa 24.223 đồng; E10RON95-III giảm 1.575 đồng/lít, còn tối đa 24.159 đồng. Mức giảm này gồm cả phần thuế và phần biến động giá thế giới.

Quy ra túi tiền, theo ước tính của tôi với mức giảm khoảng 1.600 đồng/lít: người đi xe máy đổ 15 - 20 lít mỗi tháng đỡ khoảng 24.000 - 32.000 đồng. Ô tô cá nhân chạy 100 - 150 lít mỗi tháng đỡ khoảng 160.000 - 240.000 đồng.

Với điện: giá bán lẻ bình quân giảm từ 2.204,07 xuống 2.159,90 đồng/kWh (chưa VAT), tức khoảng 44 đồng mỗi kWh. Tôi tính theo giá bình quân: dùng 100 kWh/tháng tiết kiệm khoảng 4.400 đồng; 1.000 kWh/tháng khoảng 44.000 đồng; một xưởng dùng 100.000 kWh/tháng khoảng 4,4 triệu đồng.

Đó là phép tính minh họa. Hóa đơn thật còn tùy bậc thang, nhóm khách hàng và VAT, nên không phải nhà nào cũng giảm đúng 2%. Cũng cần lưu ý: đợt giảm thuế này chỉ áp dụng cho xăng. Dầu diesel vốn không chịu thuế tiêu thụ đặc biệt nên không có phần giảm này.

- Theo ông, mức tiết giảm này có đủ đáng kể không?

Ông Lâm Minh Chánh: Câu trả lời thật lòng là: với một gia đình, không lớn; với cả nền kinh tế, có ý nghĩa. Vài chục nghìn tiền xăng, vài nghìn tiền điện mỗi tháng khó làm thay đổi bữa cơm của một hộ gia đình. Tôi không muốn tô hồng điều đó. Nhưng nhìn rộng ra, ngân sách dự kiến dành khoảng 4.000 tỷ đồng cho hai tháng.

Theo phép chia bình quân của tôi, mỗi tháng khoảng 2.000 tỷ đồng tiền thuế xăng được để lại trong nền kinh tế; đây là con số tính từ dự toán, chưa phải số thực tế. Giọt nước nhỏ, nhưng nhân lên hàng chục triệu chiếc xe, trong năm tháng liền, thì thành dòng.

Với doanh nghiệp, tôi chia ba nhóm. Nhóm hưởng rõ nhất là những đơn vị dùng nhiều xăng: giao hàng bằng xe máy, xe công nghệ, dịch vụ đi lại. Nhóm thứ hai là doanh nghiệp dùng nhiều điện: kho lạnh, chế biến, bán lẻ, sản xuất; mức hưởng tùy tỷ trọng tiền điện trong giá thành. Nhóm thứ ba là vận tải hàng hóa và những hoạt động dùng chủ yếu dầu diesel như xe tải, tàu cá: hưởng ít hơn, vì diesel không thuộc diện giảm thuế lần này.

Với doanh nghiệp có biên lợi nhuận mỏng, chỉ vài phần trăm doanh thu, thì tiết kiệm được một phần chi phí năng lượng có thể giúp giữ được lãi, hoặc có thêm lớp đệm để chưa phải tăng giá bán. Nhưng không nên kỳ vọng chỉ một đợt giảm thuế, giảm giá điện là giải được bài toán chi phí. Gốc rễ vẫn là năng suất, chi phí logistics và hiệu quả sử dụng năng lượng.

Thuế xăng cần là chiếc van điều tiết, không phải cái khóa cố định

- Cần điều kiện và giải pháp gì để giảm thuế xăng, giảm giá điện chuyển hóa thành giảm giá hàng hóa, dịch vụ, thưa ông?

Ông Lâm Minh Chánh: Lần trước trao đổi với quý báo, tôi có nói giá hàng hóa hay tăng như tên lửa, giảm như lông vũ. Lần này là phép thử xem chiếc lông vũ có rơi nhanh hơn được không.

Trước hết phải công bằng với doanh nghiệp. Xăng, điện chỉ là một phần chi phí; lương, mặt bằng, lãi vay chưa chắc giảm. Có nơi còn hàng tồn, hợp đồng ký theo giá cũ. Giá chưa giảm ngay chưa hẳn là bất hợp lý.

Tôi thấy cần ba điều kiện. Một là cạnh tranh. Ở thị trường đủ người bán, chi phí giảm mà anh không giảm giá thì đối thủ có thể giảm để lấy khách. Cạnh tranh tạo áp lực để một phần tiết kiệm chi phí đến được người mua.

Hai là minh bạch. Nên công bố định kỳ diễn biến giá xăng, giá điện, cước vận tải và giá một số mặt hàng thiết yếu, để người tiêu dùng có cái mà so sánh. Minh bạch giúp thị trường tự điều chỉnh, thay vì chỉ trông vào mệnh lệnh hành chính. Ở những nơi ít cạnh tranh, như một số tuyến vận tải hay dịch vụ địa phương, cơ quan quản lý kiểm tra kỹ hơn việc kê khai, niêm yết giá theo quy định hiện hành.

Ba là cơ chế tự động. Hợp đồng vận tải, logistics nên có điều khoản phụ phí nhiên liệu theo công thức, điều chỉnh cả hai chiều: nhiên liệu tăng thì cộng, giảm thì trừ, không phải ngồi thương lượng lại. Kỳ vọng hợp lý là trước hết giá đứng lại, không tăng thêm, rồi giảm dần ở những ngành dùng nhiều xăng, điện. Giữ được mặt bằng giá qua mùa Tết đã là một kết quả tốt.

- Mức giảm 2% giá điện có khiêm tốn không? Có cần cơ chế điều hành giá điện linh hoạt hơn?

Ông Lâm Minh Chánh: Tôi đồng ý 2% là khiêm tốn. Giá điện mấy năm qua giống như đi lên bằng thang máy, đi xuống bằng thang bộ. Bốn lần tăng từ tháng 5/2023 đến tháng 5/2025 cộng lại khoảng 18%, giá bình quân đi từ khoảng 1.864 lên 2.204 đồng/kWh. Lần này giảm khoảng 44 đồng; theo tính toán của tôi, chỉ bằng khoảng 13% phần đã tăng.

Nhưng tôi không cho rằng nó vô nghĩa. Đây là lần đầu tiên giá điện đi xuống sau chuỗi tăng đó. Nó cho thấy giá điện có thể giảm khi điều kiện cho phép. Cơ quan điều hành ước tính mức giảm này tạo thêm khoảng 0,07 điểm phần trăm dư địa kiểm soát lạm phát; nhỏ, nhưng lúc CPI đang sát vạch mục tiêu thì từng phần nhỏ đều có giá trị.

Cũng phải công bằng với ngành điện. Điện cần vốn rất lớn cho nguồn và lưới. Nếu giảm sâu mà không tính đủ chi phí và khả năng tài chính của ngành điện, thì đầu tư và cung ứng dài hạn có thể bị ảnh hưởng.

Vì vậy, điều tôi mong về lâu dài không phải con số 2% lớn hơn, mà là giá điện biết đi hai chiều theo quy tắc rõ ràng: tổng chi phí đầu vào như than, khí, tỷ giá giảm thì giá điện giảm, tăng thì tăng; điều chỉnh định kỳ, chu kỳ ngắn hơn, có tính đến khả năng chi trả của người dân và doanh nghiệp. Có lên có xuống, minh bạch, đều đặn, người dân và doanh nghiệp sẽ dễ lập kế hoạch hơn là chờ những đợt điều chỉnh bất ngờ.

- Theo ông, có nên miễn thuế TTĐB với xăng trong dài hạn?

Ông Lâm Minh Chánh: Tôi hiểu lập luận của đề xuất. Thuế tiêu thụ đặc biệt sinh ra để điều tiết những thứ cần hạn chế tiêu dùng như rượu bia, thuốc lá, ô tô. Còn xăng hôm nay là nhiên liệu đi làm của người lao động, của shipper, của tiểu thương. Xếp nó chung nhóm hàng cần hạn chế thì khó thuyết phục. Tuy vậy, tôi chưa ủng hộ bỏ hẳn ngay, vì ba lý do.

Một là ngân sách. Riêng hai tháng đã khoảng 4.000 tỷ đồng; bỏ hẳn thì mỗi năm là con số lớn hơn nhiều, phải có nguồn bù. Hai là môi trường và định hướng năng lượng. Thuế suất đang phân tầng 10% - 8% - 7% chính là đòn bẩy khuyến khích người dân chuyển sang E5, E10. Bỏ hết thì mất luôn công cụ đó, đúng lúc ta đang thúc đẩy xăng sinh học và xe điện. Ba là hiệu quả hỗ trợ. Giảm thuế thì ai dùng nhiều xăng hưởng nhiều, không phân biệt thu nhập. Hỗ trợ có mục tiêu mới đến đúng người cần như ngư dân, tài xế, hộ thu nhập thấp.

Hướng tôi đề xuất là nghiên cứu biến thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng thành một chiếc van có quy tắc. Khi giá dầu thế giới vượt một ngưỡng công bố trước, thuế suất được giảm, có thể về 0%; khi giá dịu lại, thuế phục hồi dần theo lộ trình. Thẩm quyền, ngưỡng kích hoạt, điều kiện, giới hạn và thời hạn áp dụng phải được quy định rõ trong luật. Thị trường biết trước, ngân sách chủ động, không phải chờ từng nghị quyết. Về dài hạn, nên xem xét tổng thể thuế với cả xăng lẫn diesel, và nghiên cứu chuyển dần sang đánh thuế theo mức phát thải, để sắc thuế đúng với mục tiêu môi trường hơn là cái tên "tiêu thụ đặc biệt".

Xét cho cùng, thuế xăng không nên là một cái khóa cố định, mà nên là một cái van: mở khi dân khó, khép lại khi kinh tế đủ sức. Chính sách tốt là chính sách người dân đoán trước được.

Xin cảm ơn ông!