Chuyện lạ ở Cà Mau: Một ruộng lúa 'nuôi' cả tôm, cua, cá rô phi, mở hướng phát triển nông nghiệp thông minh
Tại Cà Mau, một thửa ruộng vừa trồng lúa vừa nuôi tôm, cua, cá rô phi đang mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp thông minh vùng mặn - ngọt.
Ở vùng sản xuất lúa - tôm, thay vì xem cây lúa và con tôm là hai đối tượng tách biệt, nông dân đang từng bước xây dựng một hệ sinh thái sản xuất dựa vào điều kiện mặn - ngọt. Mô hình của ông Phan Văn Linh, tại ấp Tà Ki, xã Hồng Vân, tỉnh Cà Mau, là một trường hợp cho thấy cách kết hợp lúa, tôm, cua biển và cá rô phi trên cùng diện tích.
Một ruộng, bốn nguồn thu: lúa, tôm, cua, cá rô phi
Ông Phan Văn Linh có 2 ha canh tác ở hợp tác xã (HTX) Hoà Phát, đã gắn bó với mô hình lúa- tôm gần 10 năm. Trên vùng mặn, gia đình ông kết hợp trồng lúa với nuôi tôm, cua và cá rô phi. Cách tổ chức sản xuất này tạo thành hệ sinh thái cộng sinh, tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên, đồng thời giúp cân bằng môi trường nước.
Điểm đáng chú ý là từng vuông nuôi có hệ thống rút nước và điều tiết riêng. Nhờ vậy, người sản xuất chủ động hơn trong kiểm soát môi trường, tạo điều kiện cho tôm, cua, cá rô phi và cây lúa phát triển. Đây là nền tảng quan trọng đối với mô hình lúa - tôm, bởi chất lượng nước vừa quyết định hiệu quả nuôi thủy sản, vừa ảnh hưởng trực tiếp đến vụ lúa.
Trong khoảng 2 năm gần đây, quy trình chăm sóc lúa của ông Linh đã chuyển sang sử dụng 100% thuốc bảo vệ thực vật sinh học. Khi cây lúa phát sinh sâu bệnh, người sản xuất thông báo rõ ruộng đang nuôi tôm, cá để lựa chọn vật tư phù hợp, hạn chế ảnh hưởng đến thủy sản. Phân bón hóa học cũng được hạn chế tối đa nhằm giảm nguy cơ tác động đến môi trường nước.
Máy bay không người lái "vào ruộng" lúa - tôm
Mô hình của ông Linh từng bước ứng dụng cơ giới hóa. Khâu làm đất được thực hiện bằng máy cày, máy xới; gieo sạ và phun thuốc có thể sử dụng máy bay không người lái, qua đó giảm nhân công, giúp vật tư phân bổ đồng đều và hạn chế người lao động tiếp xúc trực tiếp với hóa chất.
HTX Hòa Phát tổ chức khung thời gian xuống giống tập trung trong khoảng 10-12 ngày. Với hệ thống rút, xả nước riêng, nông dân có thể chủ động điều tiết nước mà không nhất thiết phải xuống giống cùng một ngày. Các giống lúa được lựa chọn gồm ST25, BL9 và một số dòng lúa lai; đồng thời khuyến khích thực hiện quy trình chung về phân bón và thuốc bảo vệ thực vật để giữ chất lượng sản phẩm.
Định hướng tiếp theo là quản lí bằng dữ liệu. Nhật kí sản xuất cần ghi nhận lịch xuống giống, vật tư sử dụng, phân bón sinh học và các công đoạn canh tác. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, sản phẩm lúa - tôm có thể từng bước truy xuất nguồn gốc, tạo cơ sở nâng giá trị thương mại.
Trao đổi về hướng phát triển lúa- tôm, ông Nguyễn Trần Thức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Sở Nông nghiệp & Môi trường (NN&MT) tỉnh Cà Mau, nhấn mạnh giai đoạn tới không chỉ duy trì hay mở rộng sản xuất mà cần chuyển từ mô hình sản xuất sang hệ thống đa giá trị.
Theo ông Thức, phát triển lúa - tôm phải dựa trên điều kiện đất, nước và hạ tầng; tổ chức vùng nguyên liệu tốt hơn, củng cố vai trò hợp tác xã và đưa doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu chuỗi. Khi chất lượng, truy xuất nguồn gốc và thị trường được kết nối, lợi thế sinh thái mới có thể trở thành giá trị của thương hiệu “Lúa thơm - Tôm sạch”.
Lúa - tôm Cà Mau: Từ kinh nghiệm sang dữ liệu
Định hướng giai đoạn 2026 - 2030 của Cà Mau không đặt mục tiêu tăng diện tích bằng mọi giá mà ưu tiên hoàn thiện hạ tầng giao thông, thủy lợi và điện; nâng khả năng chủ động cấp - thoát nước, quản lí mặn - ngọt; tổ chức vùng nguyên liệu đủ lớn, đồng nhất, truy xuất được và gắn sản xuất với doanh nghiệp, tiêu chuẩn và nhu cầu thị trường.
Cà Mau đã đăng kí 54.680 ha tham gia Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao và phát thải thấp đến năm 2030, trong đó 14.700 ha thuộc vùng lúa - tôm Bắc Cà Mau.
Tuy nhiên, các giải pháp kĩ thuật không thể áp dụng đồng nhất cho mọi khu vực. Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của Viện nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), dinh dưỡng và thời điểm xuống giống chiếm khoảng 66% tổng mức độ quan trọng của các yếu tố kĩ thuật được phân tích liên quan đến chênh lệch năng suất; trong đó dinh dưỡng khoảng 37% và thời vụ khoảng 29%. Điều này cho thấy quản lí nước, thời vụ và dinh dưỡng cần dựa trên dữ liệu, đồng thời điều chỉnh gói kĩ thuật theo điều kiện từng tiểu vùng.
Từ ruộng của người nông dân đến định hướng phát triển của Cà Mau, mô hình lúa - tôm đang chuyển từ cách làm dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quản lí có dữ liệu, cơ giới hóa và truy xuất nguồn gốc. Giá trị không chỉ nằm ở sản lượng lúa hay tôm mà ở khả năng tạo ra một hệ sinh thái sản xuất an toàn, thích ứng mặn - ngọt và đáp ứng yêu cầu thị trường.
Khi hạ tầng hoàn thiện, nguồn nước được kiểm soát, kĩ thuật điều chỉnh theo từng tiểu vùng và dữ liệu minh bạch, lợi thế sinh thái của vùng lúa - tôm Cà Mau sẽ chuyển thành giá trị kinh tế cao hơn, tạo nền tảng cho thương hiệu “Lúa thơm - Tôm sạch” gắn với chất lượng, nguồn gốc và sản xuất bền vững, minh bạch hơn. Trên thị trường trong nước và quốc tế.
