Có gì trong ‘Họa hoằn Họa xá’ của Bùi Chát?

Bùi Chát gọi xưởng vẽ của mình là “họa xá”, nơi anh chờ những khoảnh khắc “họa hoằn” của hội họa xuất hiện. Trong triển lãm lần này, 37 tác phẩm sơn dầu trên canvas được đặt ngay tại nơi chúng hình thành, để xưởng vẽ trở thành một phần của cuộc trưng bày.

Cách tổ chức này đưa người xem đến gần hơn với quá trình sáng tác thường nằm lại sau cánh cửa xưởng. Khi tranh xuất hiện trong gallery, công chúng chủ yếu nhìn thấy kết quả sau cùng; còn những lần sửa, phủ màu, phá bỏ cấu trúc hay đổi hướng trong lúc vẽ thường ít được nhìn thấy. Bùi Chát giữ lại chính những dấu vết đó trong không gian trưng bày.

Xưởng vẽ của Bùi Chát trở thành "họa hoằn họa xá”

Bùi Chát sống với xưởng vẽ theo nghĩa khá sát của chữ “sống”. Anh ăn uống, đọc, viết, làm việc và đôi khi ngủ lại giữa những bức tranh đang khô, đang vẽ hoặc đã nằm đó từ lâu. Không gian sáng tác dần không còn đơn thuần là nơi anh đến làm việc rồi rời đi.

Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, Bùi Chát nói: “Tôi ở xưởng nhiều hơn ở nhà. Nghĩ kỹ thì cũng không biết nên gọi đó là xưởng hay nhà. Tôi ăn uống ở xưởng, nhậu ở xưởng, đọc, viết ở xưởng, thỉnh thoảng ngủ ở xưởng, và làm hội họa đương nhiên cũng phải ở xưởng. Tranh chất quanh mình. Khô, ướt ngổn ngang. Có bức lâu đến mức tôi quên mất nó tồn tại. Đôi khi tôi thấy mình chỉ là người ở ké. Hội họa mới là chủ xưởng”.

Anh gọi nơi mình sống cùng tranh là “họa xá”. Đây không phải một thuật ngữ có sẵn trong từ điển. Cách gọi có chút chơi chữ, nhưng phía sau là một quan niệm rõ ràng: xưởng không chỉ là nơi tranh được tạo ra mà còn là nơi hội họa hiện diện cùng người vẽ mỗi ngày.

Tên “Họa hoằn Họa xá” cũng bắt đầu từ hai chữ “họa” giống nhau về mặt chữ nhưng mang hai nghĩa khác nhau. “Họa hoằn” là điều hiếm khi xảy ra, còn “họa xá” là nơi Bùi Chát ở lại với hội họa. Một bên là những khoảnh khắc bất ngờ trong sáng tác, bên kia là công việc lặp lại mỗi ngày để chờ những khoảnh khắc đó xuất hiện.

Bùi Chát không xem cảm hứng là điều kiện quyết định để bắt đầu một bức tranh. Theo anh, hội họa thường xuất hiện ngay trong lúc người vẽ đang loay hoay với một tác phẩm dang dở, một màu sắc chưa ổn hoặc một dự định bắt đầu lệch khỏi tính toán ban đầu. Lao động hằng ngày mới tạo ra cơ hội cho những điều “họa hoằn” xuất hiện.

Khi bức tranh không đi theo người vẽ

Bùi Chát không đi từ một ý tưởng có sẵn đến tác phẩm đã được hình dung trước. Những gì xuất hiện trên mặt tranh có thể buộc anh đổi hướng: một màu mới làm thay đổi tương quan cũ, một mảng vừa sửa xong lại khiến phần khác trở nên không ổn. Anh mô tả ngắn gọn: “Tôi vẽ một đằng. Bức tranh đi một nẻo”.

Bùi Chát gọi cách làm việc này là “Hội họa tình huống” (Solverism), không phải để đặt tên cho một trường phái mà để mô tả phương pháp sáng tác của mình. Mỗi quyết định trên mặt tranh tạo ra một tình huống mới, còn cách giải quyết tình huống ấy có thể tiếp tục mở ra một tình huống khác.

“Tình huống” ở đây không phải chủ đề hay câu chuyện để minh họa, mà nằm ngay trong quá trình vẽ. Một thao tác có thể làm thay đổi điều kiện của thao tác tiếp theo, khiến bức tranh được hình thành qua nhiều lớp quyết định, trong đó quyết định sau vẫn có thể phủ nhận hoặc thay đổi quyết định trước.

Nhìn những lớp màu còn để ngỏ

Ở nhóm tác phẩm lần này, ngôn ngữ trừu tượng hiện lên qua những mảng màu lớn, đường nét bị cắt ngang và nhiều lớp màu chồng lấn. Xanh lam, xanh đậm, đen đặt cạnh đỏ, cam, trắng, xanh lá; có bức gần như được tạo nên từ sự va chạm giữa các mảng màu hơn là một hình thể cụ thể. Trên bề mặt vẫn còn dấu vết của nhiều thao tác: lớp màu cũ chưa bị phủ kín, đường nét đang chạy bị mảng khác chặn lại, vùng màu dày và mỏng cùng tồn tại.

Cảm giác chưa hoàn tất ở đây không có nghĩa tác phẩm còn làm dở. Bùi Chát ít khi xem một bức tranh là vật đã hoàn chỉnh và thích nó ở lúc “còn đang lưỡng lự”, khi vẫn có khả năng trở thành một cái gì khác. Theo anh, một bức tranh “chỉ tạm dừng ở chỗ mà tôi không còn nghĩ ra cách nào khác để tiếp tục”; ngày hôm sau hoặc nhiều năm sau, người vẽ vẫn có thể quay lại và thay đổi quyết định trước đó.

Quan niệm này cũng giải thích những lớp màu chồng lấn trong tranh. Lớp cũ không nhất thiết bị xóa sạch khi lớp mới xuất hiện; dấu tích của những quyết định trước vẫn nằm lại trên bề mặt, như một phần lịch sử của tác phẩm.

37 tác phẩm và những lần tạm dừng

Triển lãm giới thiệu 37 tác phẩm sơn dầu được thực hiện gần đây, nhưng Bùi Chát không xem đó là 37 điểm kết thúc. Mỗi bức chỉ là một thời điểm hội họa tạm dừng để người xem bước vào, nơi những lớp màu bị che phủ, bề mặt từng bị phá đi và dấu vết của các quyết định trước vẫn còn hiện diện.

Đó cũng là lý do anh mở xưởng thay vì chỉ mang tranh đến gallery. Bùi Chát không muốn giới thiệu đời sống riêng hay chuyện hậu trường, mà muốn giữ tác phẩm trong chính không gian nơi nó được hình thành và vẫn có thể tiếp tục thay đổi. Nếu ở gallery, tranh thường xuất hiện như một kết quả đã được chọn và sắp đặt, thì trong xưởng, người vẽ vẫn có thể tạo thêm tình huống rồi xem chúng dẫn mình đi đâu. Anh ví quá trình ấy có chút giống đánh bạc: đặt xuống một màu nhưng chưa biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.

“Mở xưởng Họa hoằn Họa xá” vì vậy không chỉ là cuộc trưng bày 37 tác phẩm. Một bức tranh có thể đã được treo lên nhưng mối quan hệ giữa nó với người vẽ chưa chắc đã kết thúc. Bùi Chát muốn giữ lại chính quãng thời gian hội họa “còn chưa chịu ổn định, còn đang thay đổi, còn có thể tự phủ nhận chính nó”.

Cuộc phiêu lưu thuần túy trong ‘Vùng lụa’ của Bùi Chát

Bùi Chát 'xổ hết đón tết'

‘Cụ tượng’ và cuộc trở về với cái vô hình của họa sĩ Bùi Chát

Bùi Chát gọi mời 785: ‘Hôm nay chơi mai bốc hơi’