Công nghệ blockchain giúp được gì cho doanh nghiệp Việt trong tương lai?
Blockchain đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong chiến lược chuyển đổi số, đặc biệt với doanh nghiệp Việt nhưng không phải lĩnh vực nào cũng cần đến công nghệ này.
Theo Tiến sĩ Võ Thị Hồng Diễm, giảng viên ngành Kinh tế số, Đại học RMIT Việt Nam chia sẻ riêng , tại Việt Nam, blockchain có tiềm năng rõ nét nhất ở tài trợ thương mại và thanh toán xuyên biên giới có quản lí. Giá trị của công nghệ không nằm ở việc doanh nghiệp ứng dụng blockchain hay trí tuệ nhân tạo (AI), mà ở khả năng giải quyết những điểm nghẽn thực sự trong hoạt động kinh doanh.
Blockchain có thể tháo gỡ điểm nghẽn chứng từ của doanh nghiệp Việt
Trong làn sóng ứng dụng công nghệ mới, không ít doanh nghiệp có xu hướng xem blockchain như một công cụ để nâng cấp sản phẩm hoặc tạo lợi thế truyền thông. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Võ Thị Hồng Diễm, cách tiếp cận này có thể khiến doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ mà chưa xác định rõ hiệu quả kinh tế mang lại.
Thay vì triển khai blockchain trên diện rộng, Việt Nam nên ưu tiên những lĩnh vực đang tồn tại nhiều khâu trung gian, chi phí đối chiếu cao và cần sự phối hợp giữa nhiều tổ chức. Trong đó, tài trợ thương mại và thanh toán xuyên biên giới là hai lĩnh vực có tiềm năng ứng dụng đáng chú ý.
“Ở Việt Nam, blockchain nên ưu tiên tài trợ thương mại và thanh toán xuyên biên giới có quản lí, thay vì thanh toán bán lẻ đã được NAPAS và VietQR phục vụ hiệu quả”, Tiến sĩ Diễm phân tích.
Theo bà, trong hoạt động xuất khẩu, doanh nghiệp, hãng vận tải và ngân hàng thường phải kiểm tra, xác minh lại cùng một bộ hóa đơn, chứng từ vận chuyển và hồ sơ tài trợ thương mại. Mỗi bên có hệ thống quản lí riêng, khiến quá trình xác nhận thông tin bị lặp lại, kéo dài thời gian xử lí và làm chậm khả năng tiếp cận vốn của doanh nghiệp.
Đây là vấn đề đáng chú ý đối với các nhà cung ứng Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Theo số liệu IFC được chuyên gia dẫn lại, thời gian chờ thanh toán của nhà cung ứng có thể kéo dài 30-60 ngày. Trong khoảng thời gian này, doanh nghiệp vẫn phải duy trì hoạt động sản xuất, trả lương, mua nguyên vật liệu và đáp ứng các đơn hàng tiếp theo.
Tiến sĩ Diễm cho rằng blockchain có thể giải quyết một phần điểm nghẽn bằng cách tạo ra sổ cái chung do nhiều bên cùng quản trị. Thay vì mỗi tổ chức lưu trữ và xác minh chứng từ độc lập, các bên tham gia có thể cùng truy cập dữ liệu đã được xác thực trên một hệ thống chung, trong phạm vi quyền truy cập được phân định.
“Sổ cái do các bên cùng quản trị có thể giúp xác minh hồ sơ chung mà không bên nào độc quyền kiểm soát, từ đó giảm đối chiếu và hỗ trợ cho vay sớm dựa trên hóa đơn”, bà giải thích.
Điểm quan trọng ở đây là ngân hàng có thể dựa trên những chứng từ đã được xác minh để đánh giá hồ sơ tài trợ thương mại nhanh hơn, thay vì phải chờ quá trình đối chiếu thủ công giữa nhiều tổ chức. Nếu được triển khai hiệu quả, doanh nghiệp có thể tiếp cận vốn sớm hơn, cải thiện dòng tiền và giảm áp lực tài chính trong thời gian chờ đối tác thanh toán.
Một ví dụ từng được ghi nhận là năm 2020, HSBC và Vietcombank hoàn tất một giao dịch thư tín dụng nội địa chỉ trong 27 phút, thay vì khoảng 3-5 ngày làm việc như quy trình truyền thống. Thư tín dụng là cam kết của ngân hàng về việc thanh toán cho bên bán khi các điều kiện chứng từ được đáp ứng.
Tuy nhiên, Tiến sĩ Diễm lưu ý không nên xem đây là bằng chứng cho thấy blockchain tự nó có thể giải quyết mọi vấn đề. Giao dịch nói trên được thực hiện thông qua nền tảng Contour, trong đó quá trình số hóa quy trình cũng đóng vai trò quan trọng. Đáng chú ý, nền tảng này đã ngừng hoạt động vào năm 2023.
Theo bà, bài học rút ra là công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có đủ các bên tham gia và một mô hình vận hành có khả năng duy trì lâu dài. Nếu ngân hàng, doanh nghiệp xuất khẩu, nhà vận tải và các tổ chức liên quan không cùng tham gia, lợi ích của một hệ thống dữ liệu chung sẽ bị hạn chế.
Thanh toán xuyên biên giới: Chỉ nhân rộng khi chứng minh được hiệu quả
Bên cạnh tài trợ thương mại, thanh toán xuyên biên giới là lĩnh vực thứ hai mà Tiến sĩ Diễm cho rằng Việt Nam nên quan tâm khi nghiên cứu ứng dụng blockchain.
Trong thương mại quốc tế, một giao dịch thường liên quan đến nhiều ngân hàng, tổ chức trung gian và hệ thống thanh toán tại các quốc gia khác nhau. Việc chuyển tiền qua các mạng lưới truyền thống có thể phát sinh thời gian chờ đợi, chi phí trung gian và yêu cầu đối chiếu giữa nhiều hệ thống.
Blockchain có thể tạo ra một hạ tầng ghi nhận và chuyển giao giá trị chung, giúp các tổ chức tham gia cập nhật trạng thái giao dịch trên cùng một sổ cái. Khi kết hợp với tiền gửi được token hóa, tức tiền gửi ngân hàng được thể hiện dưới dạng token trên nền tảng số, công nghệ này có thể hỗ trợ quá trình thanh toán và đối soát nhanh hơn.
Một diễn biến đáng chú ý là vào tháng 8/2026, HSBC và Standard Chartered đã thực hiện giao dịch thực tế bằng tiền gửi token hóa trên sổ cái của Swift. Theo Tiến sĩ Diễm, đây là ví dụ cho thấy các định chế tài chính truyền thống đang từng bước thử nghiệm công nghệ blockchain trong hoạt động thanh toán quốc tế.
Tuy nhiên, chuyên gia RMIT không cho rằng Việt Nam nên vội vàng triển khai đại trà chỉ vì các ngân hàng lớn trên thế giới đang thử nghiệm. Bà nhấn mạnh cần bắt đầu từ những mô hình có phạm vi kiểm soát rõ ràng, thông qua các ngân hàng được cấp phép.
“Việt Nam nên thử nghiệm qua ngân hàng được cấp phép, rồi chỉ nhân rộng nếu chứng minh được ưu thế về chi phí, tốc độ thanh toán, độ tin cậy, nhu cầu thanh khoản và tuân thủ quy định ngoại hối so với hệ thống hiện hành”, bà Diễm khuyến nghị.
Cách tiếp cận này cũng giúp tránh tình trạng đầu tư công nghệ theo phong trào, trong khi hiệu quả thực tế chưa được kiểm chứng. Một giải pháp blockchain chỉ có ý nghĩa khi mang lại lợi ích rõ ràng hơn hệ thống đang vận hành, chứ không đơn thuần thay thế một quy trình truyền thống bằng một nền tảng công nghệ mới.
Đặc biệt, trong thanh toán xuyên biên giới, tốc độ không phải yếu tố duy nhất. Doanh nghiệp và ngân hàng còn phải tính đến khả năng duy trì thanh khoản, độ tin cậy của hệ thống, cơ chế xử lí khi phát sinh lỗi và các quy định liên quan đến quản lí ngoại hối.
Blockchain thay đổi suy nghĩ của giới đầu tư
Bổ sung quan điểm, ThS Phạm Nhật Huy, chuyên gia tài chính từ SSI cho rằng điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở sự xuất hiện của những tài sản số mới, mà còn ở việc blockchain đang từng bước chứng minh khả năng ứng dụng trong các hoạt động tài chính thực tế.
“Những lĩnh vực này có thể chuyển nhận thức của nhà đầu tư từ chỗ cho rằng blockchain chỉ phục vụ đầu cơ sang nhìn nhận blockchain như một lớp hạ tầng tài chính”, ông Huy chia sẻ với tạp chí Một Thế Giới. Dù vậy, ông Huy lưu ý không nên đánh đồng các loại tài sản cùng tồn tại trên nền tảng blockchain, cần nhìn nhận riêng từng nhóm tài sản để tránh suy luận rằng sự phát triển của hạ tầng blockchain đồng nghĩa mọi tài sản trên đó đều có giá trị hoặc mức độ an toàn tương đương.
Theo đánh giá của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), công nghệ này có tiềm năng giảm chi phí, tăng tốc độ thanh toán và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Ông Huy kết luận: “Blockchain có thể trở thành một lớp hạ tầng quan trọng của hệ thống tài chính, nhưng cần phân biệt rõ công nghệ nền tảng với bản chất của từng loại tài sản được xây dựng trên đó”.