Đặt tên tiếng nước ngoài trong các dự án ở Việt Nam
Hiện nay, hầu hết các khu đô thị mới và chung cư cao cấp ở nước ta đều đặt tên bằng tiếng nước ngoài: X City, X Park, X Riverside, X Tower…
'Đại - Dương - Quái - Trùng'
Dù nước ta buộc các doanh nghiệp đăng ký kinh doanh và các dự án phải ghi bằng tiếng Việt (nếu có tên nước ngoài thì chỉ ghi kèm theo, trên bảng hiệu phải ghi chữ nhỏ hơn), nhưng những cái tên rặt Tây vẫn tồn tại phổ biến. Tôi không bình luận việc đặt tên như vậy là nên hay không nên. Chúng phải hợp pháp thì mới tồn tại phổ biến như vậy. Còn luật pháp “cho phép” như thế nào tôi sẽ nói ở dưới.
Vấn đề là những nơi ở ghi tiếng Anh tiếng Pháp đó, con cái nói với bố mẹ nơi ở của mình tên là gì thì bố mẹ không thể nhớ, bố mẹ muốn hỏi nhà con cái không biết làm sao phát âm được. Không ít người trung niên cố đọc được chỗ ở người thân của mình cũng phải… trẹo mỏ, mà chưa chắc người khác đã hiểu. Nhiều người còn nói đùa rằng, những cái tên đó thầy cúng không đọc được, mà dù có đọc được thì thổ địa cũng không hiểu để đưa vong hồn tổ tiên gia chủ vào nhà mới.
Thử nhìn sang Trung Quốc, một quốc gia láng giềng tương đồng thể chế với nước ta. Trước đây họ cũng đặt tên khu đô thị hay chung cư cao cấp những cái tên tây như Manhattan, Central Park, Venice, Paris Garden… Nhưng từ năm 2016, Bộ Dân chính Trung Quốc phát động một chiến dịch, gọi tắt cho dân chúng dễ nhớ là dọn “Đại - Dương - Quái - Trùng”. Tức là dẹp những cái tên phóng đại, sính ngoại, quái dị và trùng lắp.
Đến năm 2022, Quốc vụ viện đã pháp chế hóa chiến dịch này bằng việc ban hành “Địa danh quản lý điều lệ”, buộc tất cả phải đổi tên sang tiếng Trung Quốc, không những không được dùng tiếng nước ngoài mà còn không được dùng tên phóng đại như hoàng gia, đế đô, thế giới, vũ trụ…, không quái dị, không trùng lắp. Lý do Quốc vụ viện Trung Quốc đưa ra quy định này là nhằm "truyền thừa và phát triển văn hóa ưu tú Trung Hoa", chống sùng ngoại. Ở Trung Quốc hiện nay không tồn tại các dự án tên nước ngoài như nước ta.
Và thử nhìn thêm qua Thái Lan. Luật Thái quy định phải ghi bằng tiếng Thái, nếu có tên nước ngoài thì ghi kèm theo ở dưới như ở ta. Họ không cấm ghi rặt tên nước ngoài trong các bảng hiệu, nhưng nếu chỉ ghi tiếng Thái thì mức thuế (thuế bảng hiệu) rất thấp (5 baht/500 cm²/năm), nếu vừa ghi tiếng Thái vừa ghi tiếng nước ngoài thì thuế cao hơn (26 baht/500 cm²) , còn ghi rặt tiếng nước ngoài thì họ cũng không dẹp nhưng đánh thuế bảng hiệu gấp 10 lần (50 baht/500 cm²). Cho nên, không có nhiều dự án chỉ ghi tên nước ngoài rặt, nếu có thì họ coi như phải chịu chi phí cao để tiếp thị. Nên nhớ rằng hễ một bảng hiệu chìa ra cho công chúng xem liền bị đánh thuế, có bao nhiêu bảng hiệu thì cộng lại, ví dụ một Khu đô thị hay Chung cư có 1000 bảng hiệu, mỗi bảng có kích thước 2 x 3m rặt tiếng Anh nằm rải rác khắp nơi thì riêng tiền thuế bảng hiệu chủ của nó mỗi năm phải nộp 6 triệu baht, nếu chịu khó ghi thêm tiếng Thái lên trên thì thuế bảng hiệu giảm gần một nửa.
Luật quá nhiều, và chúng ta lựa chọn gì?
Trở lại câu chuyện của nước ta. Điều 33 Luật Nhà ở hiện hành quy định: “Dự án đầu tư xây dựng nhà ở, các khu vực trong dự án phải được đặt tên bằng tiếng Việt”. Đối với nhà ở xã hội, nhà ở cho lực lượng vũ trang, nhà ở tái định cư thì bắt buộc chỉ được dùng tiếng Việt. Trừ các trường hợp trên, các dự án có nhu cầu đặt tên bằng tiếng nước ngoài thì phải viết tên đầy đủ bằng tiếng Việt trước, tên tiếng nước ngoài sau. Tên đã được phê duyệt được sử dụng trong cả quá trình đầu tư xây dựng và quản lý, sử dụng sau khi hoàn thành đầu tư xây dựng. Có nghĩa là dự án nào chỉ ghi tên tiếng nước ngoài mà không ghi tên tiếng Việt là trái với Luật Nhà ở.
Nhưng tại khoản 1 điều 18 Luật Quảng cáo lại quy định: “Trong các sản phẩm quảng cáo phải có nội dung thể hiện bằng tiếng Việt, trừ những trường hợp sau: a) Nhãn hiệu hàng hoá, khẩu hiệu, thương hiệu, tên riêng bằng tiếng nước ngoài hoặc các từ ngữ đã được quốc tế hoá không thể thay thế bằng tiếng Việt”. Ở đây chỉ chú ý cụm từ “nhãn hiệu hàng hóa”, nếu nó bằng tiếng nước ngoài thì cũng được phép quảng cáo.
Nhưng lấy gì chứng minh Khu đô thị X City hay chung cư cao cấp X X Riverside là “nhãn hiệu hàng hóa” rặt tiếng nước ngoài được phép quảng cáo? Cái này lại phải căn cứ vào Luật Sở hữu trí tuệ. Khoản 22 Điều 4 luật này ghi: “Nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau”. Và tại điểm a khoản 3 Điều 6 giải thích rõ: “Quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí, nhãn hiệu được xác lập trên cơ sở quyết định cấp văn bằng bảo hộ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo thủ tục đăng ký quy định tại Luật này hoặc công nhận đăng ký quốc tế theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên”. Luật này cũng đưa ra một ngoại lệ : “Quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu nổi tiếng được xác lập trên cơ sở sử dụng, không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký”.
Cũng theo Luật Sở hữu trí tuệ, Điều 72, thì nhãn hiệu được bảo hộ nếu đáp ứng 2 điều kiện: (I) Là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, được thể hiện bằng một hoặc nhiều màu sắc; (II) Có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu với hàng hoá, dịch vụ của chủ thể khác. Luật Sở hữu trí tuệ không có một chữ nào quy định nhãn hiệu hàng hóa phải dùng tiếng Việt.
Tất nhiên ở Việt Nam hiện nay không ai chọn “nhãn hiệu nổi tiếng” không cần phải đăng ký, vì rất khó chứng minh. Còn “đăng ký quốc tế” thì tôi không biết có ai chọn không, nhưng dễ nhất là đăng ký nhãn hiệu để được cấp bằng bảo hộ trong nước.
Tôi nghĩ rằng các Chủ đầu tư hẳn đều có bằng bảo hộ nhãn hiệu theo Luật Sở hữu trí tuệ. Khi bị “thổi còi” về những cái tên rặt tiếng Anh hay tiếng Pháp, họ sẽ đưa cái bằng sở hữu trí tuệ về nhãn hiệu này ra. Đó là lý do hầu hết các Khu đô thị mới và chung cư cao cấp đều mang tên nước ngoài.
Các chủ đầu tư có một chút lợi thế khác, là tại những Khu đô thị hoặc Chung cư cao cấp đều có quy chế tự quản trong nội khu. Các cơ quan chức năng địa phương dù vẫn có quyền kiểm tra những vi phạm, nhưng họ rất ít đến gây phiền phức nếu không có sự cố nghiêm trọng. Nhưng lợi thế này không đáng kể so với lợi thế được tạo ra từ Luật quảng cáo và Luật Sở hữu trí tuệ.
Đưa ra những sự thật trong bài này, tôi không có lý gì phê phán hoạt động hợp pháp của các chủ đầu tư. Tôi cũng không góp ý gì về sự không có sự liên thông giữa Luật Nhà ở, Luật Quảng cáo và Luật Sở hữu trí tuệ.
Tôi dẫn thông tin Trung Quốc làm như thế nào, Thái Lan làm thế nào, để thấy Trung Quốc chống sùng ngoại và quyết "truyền thừa và phát triển văn hóa ưu tú Trung Hoa", để thấy Thái Lan bảo vệ tiếng Thái và văn hóa của họ bằng đòn bẫy thuế. Tất cả đều để tham khảo. Tôi không có ý đề nghị nước ta phải học họ. Mỗi quốc gia có mục tiêu riêng, có những cách quản lý khác nhau, không quốc gia nào giống quốc gia nào.
