Tắt App Grab: Giới cần lao còn bị thuật toán bắt nạt dài
Sáng nay, tôi phát hiện cuốc xe từ nhà đến văn phòng mà mình đang đi rẻ hơn hơn số tiền mà mình phải trả cho chú xe ôm đầu hẻm 20 năm trước. Mà đó là số tiền trả cho Grab, 17.000 đồng. Còn anh bạn trẻ tên Hưng, từ miền Tây lên chạy xe nói là “chắc đâu đó 10 ngàn”.
Đây là cuốc xe dài gần hai cây số diễn ra vài ngày sau cuộc kêu gọi “tắt app”.
Đây có lẽ cũng là lần kêu gọi "tắt app" lan rộng nhất của tài xế Grab. Họ phản đối chính sách thu phí nền tảng của Grab đối với tài xế - vốn được gọi một cách mỹ miều là “đối tác kinh doanh”. Ý kiến quanh sự việc này thì nhiều, và đa chiều. Tôi cũng hỏi thăm phản ứng của các bác tài khi có dịp đặt xe trên ứng dụng này trong suốt một tuần qua, xem cuộc “bút chiến” trên mạng xã hội, cũng như tìm đọc thông tin của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia thuộc Bộ Công Thương.
Có một chú hơi lớn tuổi gốc miền Trung nói ai tắt thì kệ, mình vẫn chạy. Có anh chàng trẻ măng nói chắc chắn sẽ tắt app “cho biết tay”. Hai ngày diễn ra, tôi vẫn đặt dịch vụ bình thường. Bác tài chở tôi ngày 12/9 nói anh bật tắt liên tục từ sáng đến chiều tuỳ theo… tình hình. Tình hình là do ngồi theo dõi thông tin trên các group mấy trăm ngàn thành viên, mà anh lại thấy giống cái chợ. Có anh đứng tuổi chút biển số Kiên Giang thấy phiền lòng không muốn nói chuyện, mím môi chỉ muốn chạy cho xong việc của mình. Và có một chị nói thẳng: Tắt app rồi ai nuôi con?
Tôi hỏi Hưng, chạy vầy rồi sao sống? Bạn cười: “Tuỳ mình thôi, giữ giá thì không chọn chạy chế độ tiết kiệm, và phải hiểu cách app nó vận hành để mà né chớ!”. Bạn còn tỏ ra rất am hiểu cách vận hành của thuật toán: Nó cân chỉnh theo nhu cầu, và thời gian thực, có khi còn am hiểu các app khác đang làm gì để ra đối sách nữa. Xong bạn cười khà khà có vẻ tự đắc: mà Grab nó bị rớt giá cổ phiếu hơn chục phần trăm rồi đó…
Tôi cám ơn Hưng, và thấy bạn có vẻ vui, dù cuốc xe chưa đủ tiền ăn sáng. Xong việc, tôi đặt cuốc xe ngược chiều, giá đã là 32.000 đồng. Một chị nhìn rất ngầu đi xe điện tới đón. Chị mở cho tôi coi số tiền được nhận: 25.500 đồng và nói: “phí thả nổi mà, giống lãi suất ngân hàng thả nổi vậy đó, muốn nhiêu là nhiêu thôi”. À, đó là "phí sử dụng ứng dụng linh động" - thử nghiệm từ năm 2024, điều khoản cập nhật gần nhất ngày 20/7/2026. Linh động nghĩa là không cố định: nó đổi theo từng chuyến, từng thời điểm, từng khu vực, theo cung cầu "và các yếu tố liên quan". Chị có tham gia cuộc “tắt app” hôm trước, trải chiếu nhậu với mấy anh em cùng quê lên Sài Gòn chạy xe ôm công nghệ ở khu nhà trọ của mình.
Cuộc phản kháng tập thể lớn nhất của lao động phi chính thức đô thị mấy năm qua diễn ra hoàn toàn bằng một động tác: gạt nút tắt. Phía Grab nói hệ thống vẫn vận hành bình thường, các chỉ số dịch vụ ổn định, thu nhập đối tác về cơ bản không đổi nếu duy trì hiệu suất đều đặn, nghe nói còn công bố chương trình thưởng cho tài xế ở một số địa phương. Nhiều thuyết âm mưu cũng được đưa ra trên mạng xã hội, chủ yếu nói về những tài khoản ảo cổ xuý.
Xe chạy ngang văn phòng hội luật sư TP.HCM trên đường Nguyễn Đình Chiểu, tự dưng nhớ chuyện xảy ra ở Indonesia. Không biết có tài xế nào gõ cửa văn phòng có treo bảng “tư vấn pháp lý miễn phí cho người nghèo” này chưa. Mà nghĩ lại, đúng như một bác tài đã nói: những hội nhóm mấy trăm ngàn tài xế trên Facebook thực sự là một cái chợ chứ không phải là một khối liên kết vững. Và tắt app nó giống như tiếng thở dài lặng câm của người từ chối trao đổi về việc này.
Trên thế giới, các ứng dụng pháp luật về lao động nền tảng chưa bao giờ dễ dàng. Những tranh cãi không khoan nhượng trên báo chí, trong nghị trường, đối đầu trên vỉa hè giữa những màu áo khác nhau, giữa truyền thống và công nghệ bởi những khác biệt trong cách nhìn nhận bản chất của nền tảng lao động số là rất khó tìm điểm chung.
Tài xế công nghệ không có hợp đồng lao động. Họ có "thỏa thuận hợp tác kinh doanh". Họ không phải người lao động. Họ là "đối tác". Một chữ thôi, mà dời cả thế giới.
Là đối tác, anh gánh xăng, gánh xe, gánh bảo dưỡng, gánh rủi ro tai nạn, gánh luôn cả những giờ chờ không có cuốc. Là đối tác, anh chịu điều phối từng chuyến, chịu chấm điểm, chịu tỷ lệ nhận cuốc, chịu khóa tài khoản. Tức là anh chịu mọi phí tổn của người kinh doanh và mọi kỷ luật của người làm công, nhưng không được hưởng quyền của bên nào cả.
Chữ "đối tác" là một thứ bạo lực êm ái. Thuật toán không quát tháo ai bao giờ, không có ai đập bàn và cũng không ai cắt lương, thưởng. Cái đang siết chặt cuộc sống của giới cần lao thời đại số không có gương mặt, không có giọng nói, không có ác ý. Nó chỉ đang tối ưu một hàm mục tiêu là tăng chuyến, giảm chi phí, giữ giá rẻ cho người dùng, giữ tài xế ở lại vừa đủ để không ai bỏ đi.
Bắt nạt bằng thuật toán khó chống đỡ hơn bắt nạt bằng lời, vì anh không biết phải giận ai. Cho nên vũ khí duy nhất họ tìm ra là ảnh chụp màn hình. Hàng ngàn tấm ảnh chụp lịch sử chuyến đi, đưa lên mạng, để người ngoài nhìn giùm. Còn cái trò đặt xe ảo sáng 12/9 lại là sự phản kháng của kẻ yếu theo nghĩa đen nhất:: khi không có công đoàn để thương lượng, người ta dùng chính cái app đang siết mình để làm nghẽn nó lại vài giờ. Vụng về, không hợp lệ, có phần gây phiền cho khách. Nhưng nó nói lên một điều mà mọi báo cáo thị trường đều bỏ sót: ở đó có người lao động, và người ta đang tìm cách lên tiếng.
Đáng chú ý hơn, trong các dự thảo về lao động nền tảng đang được bàn thảo có một quyền mà tôi cho là then chốt: quyền được tiếp cận thông tin về thuật toán phân phối công việc. Một nền kinh tế số trưởng thành không chỉ đo bằng số lượt tải ứng dụng mà còn nên đo bằng việc người yếu nhất trong hệ thống có được minh bạch cách mà hệ thống chia tiền hay không.
Hôm nay, app lại sáng đèn. Xe lại chạy, phần lớn tài xế đã quay về, vì cơm áo không chờ được.
