Điều lắng lại sau 2 vụ án vừa khởi tố
Chiều 1/10, tại họp báo quý III của Bộ Công an, hai vụ án được công bố khiến tôi không khỏi có những điều suy nghĩ.
Không phải vì mức độ giật gân của những con số, mà vì cả hai đều nằm ở những điểm nhạy cảm nhất của sự nghiệp trồng người và chăm sóc con người: lúc một cơ thể cần được cứu chữa bằng thiết bị y tế hiện đại nhất, và lúc một đứa trẻ đứng trước ngưỡng cửa cuộc đời cần một kỳ thi công bằng nhất.
Vụ thứ nhất là Công ty Cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ. Cơ quan điều tra đã khởi tố 9 bị can về các tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, buôn lậu và nhận hối lộ; thu hồi 261.000 USD cùng hơn 118 tỉ đồng. Người đứng đầu công ty bị xác định đã dựng lên một mạng lưới khép kín - ba công ty trong nước, năm công ty tại Singapore, ba công ty tại Hong Kong - chuyên mua đi bán lại, nâng giá thiết bị y tế trước khi đưa về Việt Nam bán vào các bệnh viện với giá rất cao. Cơ quan công an cho biết, các bị can đã lợi dụng chính giấy phép nhập khẩu do Bộ Y tế cấp để khai gian, nhập lậu trót lọt.
Phía nhận tiền không chỉ dừng ở doanh nghiệp: Một Thứ trưởng Bộ Y tế, một Phó Chủ tịch tỉnh kiêm cựu Giám đốc Sở Y tế, một giám đốc bệnh viện tỉnh đã bị khởi tố về tội nhận hối lộ. Cách vận hành gần như không chừa một khâu nào trong chuỗi quyết định, từ cấp phép, thẩm định kỹ thuật, đấu thầu đến nghiệm thu, đủ để một doanh nghiệp duy nhất gần như một mình một chợ ở nhiều bệnh viện lớn, loại sạch các đối thủ cung cấp thiết bị điều trị những căn bệnh nặng như ung thư. Những người bệnh hiểm nghèo, đặt niềm tin cuối cùng vào cỗ máy xạ trị hay viên thuốc đặc trị, trở thành người trả giá gián tiếp cho phần chênh lệch đã bị đẩy vào từng gói thầu.
Vụ thứ hai là gian lận thi cử tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang. Sai phạm không khu trú ở một vài phòng thi hay một vài môn, mà xảy ra ở tất cả phòng thi, với tất cả các môn thi. Giám thị được bố trí, số báo danh được sắp xếp để thí sinh hỗ trợ nhau làm bài; giáo viên giải đề trước rồi trực tiếp vào phòng thi nhắc đáp án. Cơ quan điều tra đánh giá vụ án có tính chất đặc biệt nghiêm trọng.
Ngay trong chiều 1/10, ông Vũ Đình Hưng - Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tuyên Quang, đồng thời là Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh - bị khởi tố, nâng tổng số bị can lên 41 người. Từ giáo viên, thư ký điểm thi, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng đến giám đốc Sở, cùng một khuôn mẫu như ở vụ Việt Mỹ: không phải hành vi bộc phát của vài cá nhân đơn lẻ, mà là một chuỗi quyền lực cùng tiếp tay, đủ sức tước đoạt một cách có tổ chức cơ hội chính đáng của những thí sinh tử tế khác, đúng vào thời khắc quyết định của đời họ.
Một bên đánh cắp cơ hội sống của người bệnh nặng. Một bên đánh cắp cơ hội vào đời của người trẻ tuổi. Cả hai đều mượn đúng cánh cửa mà xã hội cần niềm tin nhất để đi qua.
Cần nói rõ, khởi tố bị can là quyết định tố tụng, mở ra quá trình điều tra, chưa phải kết luận cuối cùng về tội danh; nguyên tắc suy đoán vô tội vẫn áp dụng đầy đủ cho đến khi có bản án có hiệu lực pháp luật. Nhưng riêng việc cơ quan điều tra, ở cả hai vụ, đều mô tả phạm vi sai phạm là toàn diện - “tất cả phòng thi, tất cả môn thi” ở Tuyên Quang, một mạng lưới công ty xuyên biên giới ở Việt Mỹ - tự nó đã là một tín hiệu đáng để dừng lại suy ngẫm, bất kể kết luận cuối cùng của tòa án sau này là gì.
Sự phát triển của một quốc gia không chỉ được đo bằng những tòa cao ốc hay những con số tăng trưởng, mà còn được định hình bằng sự liêm chính của những người nắm giữ niềm tin của cộng đồng.
Khi y tế và giáo dục – hai thành trì của lương tâm, lòng trắc ẩn, nhân cách và tinh thần nhân đạo – bị tấn công bởi lợi ích nhóm, điều bị đe doạ là niềm tin vào đạo đức xã hội. Bảo vệ y tế và giáo dục sạch chính là bảo vệ nền tảng niềm tin trong xã hội, để không có bệnh nhân nào phải trả giá bằng mạng sống vì thiếu tiền, không năng nào bị vùi lấp bởi sự gian dối.
