Giá điện cho trung tâm dữ liệu: Sản xuất hay kinh doanh?
Khi câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ sau 8 tháng, vụ việc tại Thuận An và Thủ Đức có lẽ xứng đáng được nhìn nhận không chỉ như một tranh chấp giá điện, mà như một phép thử chính sách.
Hai văn bản và án treo cắt điện
Sáng 23/9, trả lời câu hỏi của báo chí về nguy cơ cắt điện hai trung tâm dữ liệu của Viettel và CMC, đại diện Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC) đưa ra một câu trả lời ngắn gọn và, xét về mặt câu chữ, hoàn toàn đúng quy trình: Việc áp giá bán lẻ điện kinh doanh đối với các "cơ sở cung cấp dịch vụ xử lý, lưu trữ và quản lý dữ liệu tập trung" là thực hiện đúng theo khoản 19 Điều 11 Thông tư số 60/2025/TT-BCT do chính Bộ Công Thương ban hành ngày 2/12/2025.
Câu trả lời ấy xuất hiện cạnh một thông tin khác, được Kiểm toán Nhà nước công bố gần như cùng thời điểm: Công văn 2818/BCT-ĐL — văn bản mà chính Bộ Công Thương ban hành ngày 24/4/2026 để cho phép áp giá điện sản xuất cho các trung tâm dữ liệu, nhằm gỡ vướng cho chính Viettel và CMC — bị Kiểm toán Nhà nước kết luận chỉ là văn bản cá biệt, mang tính hướng dẫn, không phải văn bản quy phạm pháp luật, và do đó không thể thay thế quy định tại khoản 19 Điều 11 của Thông tư 60.
Nói cách khác, công cụ duy nhất mà cơ quan quản lý ngành từng dùng để giải quyết tranh chấp không đủ hiệu lực pháp lý để thắng chính quy định đã gây ra tranh chấp ấy.
Ở giữa hai văn bản có hiệu lực pháp lý vênh nhau này là hai trung tâm dữ liệu cụ thể, với những con số nợ rất cụ thể. Trung tâm dữ liệu của Viettel đặt tại Khu công nghệ cao Bình Dương - trung tâm dữ liệu đầu tiên của Việt Nam đạt công suất trên 100 MW - do Công ty Điện lực Thuận An quản lý. Trung tâm dữ liệu của CMC đặt tại Khu công nghệ cao TP.HCM, khu vực Thủ Đức, do Công ty Điện lực Thủ Đức quản lý.
Ngày 9/9, hai công ty điện lực này gửi văn bản kết luận khoản nợ tồn đọng - tức phần chênh lệch giữa giá điện sản xuất mà Viettel và CMC đã thanh toán đầy đủ, đúng hạn, với mức giá điện kinh doanh mà EVN cho rằng phải áp - tính đến ngày 25/8 là hơn 7,9 tỉ đồng đối với Viettel và hơn 1,7 tỉ đồng đối với CMC, kèm theo lịch cắt điện dự kiến từ ngày 15/9.
Trước đó ba ngày, hôm 3/9, EVN TP.HCM đã có văn bản chỉ đạo toàn bộ các công ty điện lực trực thuộc tăng cường rà soát khách hàng có hoạt động trung tâm dữ liệu và ngừng cấp điện nếu không nộp đủ theo giá kinh doanh.
Vượt xa tranh chấp biểu giá?
Việc hai doanh nghiệp lớn nhất trong lĩnh vực hạ tầng số quốc gia buộc phải viết văn bản "cầu cứu" đồng thời lên hai bộ: Bộ Công Thương và Bộ Khoa học và Công nghệ ngày 15/9, đúng ngày dự kiến bị cắt điện, cho thấy mức độ căng thẳng của vụ việc đã vượt xa một tranh chấp biểu giá thông thường.
Bộ Khoa học và Công nghệ, đến ngày 21/9, đã là lần thứ ba gửi văn bản đề nghị Bộ Công Thương can thiệp, xác minh và tháo gỡ. Ba lần văn bản trong vòng vài tháng, mà đến sáng 23/9 vẫn chỉ nhận được một câu trả lời rằng EVNHCMC đang làm đúng quy định hiện hành, là một chỉ dấu rõ ràng: đây không còn là chuyện một công ty điện lực địa phương diễn giải sai một điều khoản, mà là chuyện không cơ quan nào, kể cả Bộ chủ quản của chính sách, có đủ thẩm quyền hoặc đủ quyết tâm để đưa ra một phán quyết cuối cùng.
Gốc rễ của toàn bộ tranh chấp nằm ở một câu hỏi tưởng như đơn giản: một trung tâm dữ liệu đặt tại doanh nghiệp thì được lắp ra để làm gì: phục vụ sản xuất, hay để kinh doanh? Trên lý thuyết, ranh giới này không khó phân định. Nhưng trong thực tế vận hành của Viettel hay CMC, một trung tâm dữ liệu vừa lưu trữ, xử lý dữ liệu cho chính hoạt động viễn thông, công nghệ nội bộ của tập đoàn, vừa đồng thời cho các bên thứ ba: doanh nghiệp khác, cơ quan nhà nước, khách hàng thuê chỗ đặt máy chủ... thuê không gian và năng lực tính toán.
Theo giải thích mà chính Bộ Công Thương từng đưa ra công khai, nếu trung tâm dữ liệu chỉ phục vụ nội bộ thì áp giá theo mục đích ghi trong hợp đồng; nếu vừa phục vụ nội bộ vừa cung cấp dịch vụ cho bên thứ ba thì giá điện được tính theo tỷ lệ điện năng sử dụng cho từng mục đích, do hai bên tự thỏa thuận.
Nói cách khác, người xác định mục đích sử dụng, ở bước đầu tiên, chính là doanh nghiệp tự khai báo và công ty điện lực địa phương tự thẩm định, không có một cơ quan trung lập nào đứng giữa để phân xử, và kết quả phụ thuộc phần lớn vào việc công ty điện lực ở từng tỉnh, thành có tổ chức kiểm tra thực tế nghiêm túc hay không.
Chính sự phụ thuộc vào cách hiểu của từng đơn vị điện lực địa phương đã tạo ra tình trạng mà không ai có thể biện minh nổi trên tinh thần "quản lý thống nhất": phần lớn công ty điện lực trên cả nước, sau khi kiểm tra thực tế, đã áp giá điện sản xuất cho các trung tâm dữ liệu theo đúng tinh thần Công văn 2818; riêng EVN Thuận An và EVN Thủ Đức tại địa bàn do EVNHCMC quản lý vẫn kiên quyết áp giá kinh doanh.
Cùng một loại hình hạ tầng, cùng một khách hàng - Viettel, CMC - nhưng bị áp hai mức giá khác nhau tùy vào việc trung tâm dữ liệu đặt ở tỉnh nào, do công ty điện lực nào quản lý. Đây không còn là vấn đề của một quy định mập mờ, mà là vấn đề của một cơ chế giám sát không tồn tại: không ai kiểm tra chéo, không ai bảo đảm việc diễn giải luật giữa các đơn vị thành viên của cùng một tập đoàn nhà nước phải nhất quán với nhau.
Cũng cần công bằng khi nhìn từ phía EVNHCMC. Nếu Thông tư 60, văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực cao hơn, vẫn quy định giá kinh doanh cho loại hình "cơ sở cung cấp dịch vụ xử lý, lưu trữ và quản lý dữ liệu tập trung", và Công văn 2818 lại bị chính Kiểm toán Nhà nước phủ nhận giá trị pháp lý để thay thế điều đó, thì việc EVNHCMC bám vào Thông tư 60 để hành động không hẳn là tùy tiện, mà là một lựa chọn an toàn về mặt trách nhiệm hành chính, dù hệ quả với hai doanh nghiệp lại rất nặng nề.
Nói cách khác, EVNHCMC không sai khi viện dẫn luật; cái sai, nếu có, nằm ở việc hệ thống văn bản pháp luật được ban hành thiếu nhất quán ngay từ đầu, và không ai chịu trách nhiệm sửa nó dứt điểm trong suốt tám tháng, kể từ khi Bộ Tư pháp lần đầu yêu cầu Bộ Công Thương làm rõ vào tháng 4.
Hạ tầng chiến lược cần được ưu tiên
Nói vắn tắt về những gì đang diễn ra tại Thuận An và Thủ Đức: tập đoàn điện lực nhà nước, giữ vị thế phân phối độc quyền tự nhiên, tự diễn giải và tự thực thi cách phân loại giá đối với loại hạ tầng mà Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về chuyển đổi số gọi là ưu tiên chiến lược quốc gia, trong khi không có bất kỳ cơ chế trọng tài độc lập nào để hai doanh nghiệp có thể khiếu nại và nhận được phán quyết ràng buộc, ngoài việc viết văn bản gửi hết bộ này đến bộ khác.
So sánh với Indonesia, một quốc gia cũng duy trì tập đoàn điện lực nhà nước độc quyền phân phối, cho thấy vấn đề không nằm ở việc có tồn tại độc quyền tự nhiên hay không, mà nằm ở việc độc quyền ấy có được ràng buộc bởi một cơ chế dự báo được hay không. Tại Đặc khu kinh tế Batam, chính quyền Indonesia đã ban hành quyết định hành chính cấp bộ để áp dụng biểu giá điện đặc thù cho hạ tầng số, trong lúc chờ luật chung được sửa đổi hoàn thiện, một cách xử lý tạm thời nhưng minh bạch, công khai, và quan trọng nhất là có giá trị ràng buộc thực thi thống nhất trên toàn khu vực, thay vì để từng đơn vị điện lực địa phương tự quyết theo cách hiểu riêng.
Câu hỏi đặt ra trong bài viết này không hẳn là câu hỏi ai đúng ai sai giữa EVNHCMC, Bộ Công Thương hay Viettel, CMC. Đó là câu hỏi về việc giá cả của một loại hạ tầng thiết yếu được xác định bằng cơ chế nào: bằng một quy trình pháp lý rõ ràng, có cơ quan trọng tài độc lập và có tính ràng buộc thống nhất trên cả nước, hay bằng sự diễn giải đơn phương của bên nắm giữ độc quyền phân phối, tùy theo địa bàn, tùy theo thời điểm, và chỉ được tháo gỡ khi đủ áp lực từ nhiều bộ, ngành cùng lúc lên tiếng.
Khi câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ sau tám tháng, và khi chính Việt Nam vẫn đang vận động các đối tác thương mại lớn nhất công nhận mình vận hành theo quy luật thị trường, vụ việc tại Thuận An và Thủ Đức có lẽ xứng đáng được nhìn nhận không chỉ như một tranh chấp giá điện, mà như một phép thử chính sách.
