Hóa giải nút thắt “có lãi 2 năm liền trước” như thế nào để startup công nghệ được IPO?

Mỗi bên một lý lẽ

Có thể thấy, lập luận của Bộ KH&CN và Bộ Tài chính đều có lý lẽ riêng. Và điều quan trọng nhất, cả 2 lập luận này đều đứng trên góc nhìn quản lý riêng của mỗi ngành.

Theo Bộ KH&CN, các startup công nghệ đặc biệt trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo thường mất từ 3-5 năm đầu chi phí rất lớn cho hoạt động R&D, thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh mới, thu hút người dùng và chinh phục thị trường. Các start-up và ngay cả các kỳ lân công nghệ cũng khó đáp ứng được các điều kiện niêm yết khắt khe hiện hành ngay tại thời điểm tăng trưởng mạnh mẽ nhất. Vì thế, để tìm kiếm nguồn vốn huy động, một “lối thoát” là tìm đến thị trường/quốc gia khác có quy định “thoáng” hơn để IPO hoặc mở pháp nhân công ty. Mảnh “đất hứa” hay được nhắc tới này chính là Singapore ở khu vực Đông Nam Á.

Có thể thấy, lập luận của Bộ KH&CN là mở thoáng hơn để tạo điều kiện cho các startup công nghệ tiếp cận thị trường vốn qua sàn giao dịch chứng khoán, việc kiểm soát và hạn chế rủi ro còn có thể dựa vào thêm nhiều quy định khác.

Tuy nhiên, lập luận của Bộ Tài chính lại dựa trên cơ sở kiểm soát và phòng ngừa rủi ro qua đó cũng nhằm tạo ra những hàng hóa chất lượng hơn cho thị trường chứng khoán. Bởi nếu nhìn rộng, một startup được thuận lợi về điều kiện để niêm yết nhưng tiềm ẩn rủi ro cho thị trường nhà đầu tư, cũng có thể sẽ dẫn đến hệ lụy rất lớn.

Cân bằng và hài hòa bằng cách nào?

Theo ông Lê Thành Đạt - Giám đốc kinh doanh Khối dịch vụ chứng khoán khách hàng cá nhân thuộc Công ty CP chứng khoán SSI, việc kiểm soát rủi ro là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu trên thị trường chứng khoán không chỉ ở Việt Nam mà trên cả thế giới. Thị trường chứng khoán có tính lan truyền và hiệu ứng domino sâu rộng, bất cứ một rủi ro dù nhỏ hay lớn đều có thể gây ảnh hưởng và hệ lụy trên diện rộng.

“Theo tôi, quy định về niêm yết hãy cứ thực hiện theo pháp luật hiện hành. Khi nào Ủy ban Chứng khoán Nhà nước có thêm các quy định, công cụ kiểm soát rủi ro chặt chẽ hơn, hiệu quả hơn thì mới nên xem xét nới ra thoáng hơn”, ông Đạt cho biết. Cũng theo ông Đạt, nếu mục đích để cho thị trường có nhiều hàng hóa hơn, thúc đẩy thanh khoản, thì nên đẩy mạnh cơ cấu vốn của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước hiện nay. Các start-up công nghệ Việt Nam, nếu có năng lực, việc tiến hành IPO hay niêm yết ở Singapore cũng nên xem là điều bình thường.

Từ một “ca khó” là trường hợp VNG…

Một trong những minh chứng điển hình niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam của một “nguyên kỳ lân” chính là Công ty CP VNG. VNG từ khoảng 10 năm trước có mục tiêu niêm yết trên sàn chứng khoán NASDAQ (Mỹ). Nhưng rồi bất thành, VNG quay sang niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Một doanh nghiệp được xem là một trong những “ông lớn” Internet tại Việt Nam như VNG, nhưng cuối cùng phải niêm yết trên sàn UpCom có chuẩn quy định “dễ chịu” nhất trong 3 sàn (HoSE, HNX, UpCom) vào đầu năm 2023. Một trong những nguyên nhân, là trước năm lên sàn, VNG có 2 năm liền trước kinh doanh lỗ, không đáp ứng được điều kiện niêm yết trên sàn HoSE hoặc HNX.

Gần đây, ông Lê Hồng Minh – Chủ tịch VNG – cho biết, doanh nghiệp này có kế hoạch chuyển sàn từ UpCom sang HoSE nhằm giúp tăng tính thanh khoản cho cổ phiếu VNG, đồng thời cải thiện tính minh bạch và định giá thực cho doanh nghiệp.

Có thể thấy, để hướng đến việc chuyển sàn sang HoSE, VNG cũng đã phải nỗ lực cải thiện hiệu quả kinh doanh qua rất nhiều chỉ số, chứ không phải chỉ nhằm giải quyết vấn đề dòng tiền hay nhu cầu huy động vốn. Trong nửa đầu năm 2026, VNG đã đạt mức lợi nhuận khả quan hàng trăm tỉ đồng trong khi năm 2025 vẫn còn lỗ. Tuy nhiên, VNG dù năm 2026 và cả 2027 (2 năm liền) có lãi trở lại đi nữa nhưng nếu vẫn còn lỗ lũy kế thì theo quy định tại Nghị định 155/2020/NĐ-CP, doanh nghiệp này vẫn chưa đủ điều kiện để chuyển sàn từ UpCom sang HoSE.

… chính là câu trả lời cho một hướng mở

Có thể thấy, 3 sàn giao dịch chứng khoán tại Việt Nam gồm HoSE, HNX và UpCom đang có những quy định về điều kiện niêm yết với các yêu cầu về tiêu chuẩn khác nhau theo mức độ từ cao xuống thấp, từ khắt khe đến mở thoáng hơn.

Con đường bước đầu niêm yết trên sàn UpCom để tích lũy kinh nghiệm, gia tăng hiệu quả kinh doanh và cũng để cho rộng rãi nhà đầu tư đánh giá chính là bước cần thiết. Sau khi doanh nghiệp làm ăn hiệu quả, đáp ứng các điều kiện và tiêu chuẩn khắt khe hơn, hoàn toàn có thể chuyển từ sàn UpCom sang HNX hoặc HoSE với mục đích tăng tính thanh khoản, tiếp cận nhiều kênh huy động vốn và nhà đầu tư rộng mở hơn. Đồng thời khi ấy, doanh nghiệp chịu áp lực lớn hơn về tuân thủ cũng như hiệu quả kinh doanh, chất lượng dịch vụ và hàng hóa.

Thậm chí, cơ quan quản lý cũng có thể hướng tới việc mở một sàn giao dịch chứng khoán cho các start-up ngay trên UpCom hoặc độc lập để tạo “sân chơi” cho khoảng 4.000 start-up tại Việt Nam hiện nay (mục tiêu là 10.000 start-up vào năm 2030). Một sàn tập trung chỉ dành riêng cho các start-up sẽ giúp việc nhận diện – quản lý – phòng ngừa rủi ro tập trung hơn thay vì cho niêm yết lẫn với các doanh nghiệp đại chúng khác.

Cơ quan quản lý có thể quản lý doanh nghiệp niêm yết theo nhiều chỉ số khác nhau và có thể cập nhật, bổ sung thêm các tiêu chuẩn. Tuy nhiên với bối cảnh thị trường Việt Nam, một doanh nghiệp vẫn lỗ và lỗ triền miên vẫn niêm yết trên sàn chứng khoán HoSE hay HNX sẽ không dễ thuyết phục giới đầu tư xuống tiền mua vào cổ phần/cổ phiếu.

Trình độ phát triển cũng như quản lý của thị trường chứng khoán Việt Nam còn nhiều giới hạn; việc quản lý các giao dịch ngầm, móc ngoặc hay nội gián để trục lợi chưa được kiểm soát tốt, vì thế việc nới điều kiện niêm yết quả thoáng e rằng sẽ tạo ra nhiều “bom tấn” IPO ảo hoặc kém chất lượng trên các sàn HoSE hay HNX.