Khi ‘người đẹp tri thức’ bị công chúng kiểm chứng
Việc Hoa hậu Liên lục địa 2022 Lê Nguyễn Bảo Ngọc công bố thư trúng tuyển chương trình thạc sĩ tại Đại học Columbia rồi vấp phải tranh luận trên mạng xã hội không chỉ là chuyện riêng của một hoa hậu. Sự việc cho thấy áp lực kiểm chứng ngày càng lớn đối với những danh xưng được xây dựng bằng học vấn và tri thức.
Bảo Ngọc bị "soi" thư trúng tuyển vì danh xưng đi trước?
Hoa hậu Liên lục địa 2022 Lê Nguyễn Bảo Ngọc công bố thư trúng tuyển chương trình thạc sĩ tại Đại học Columbia. Thông tin lẽ ra có thể dừng lại ở một tin vui học tập. Nhưng chỉ sau thời gian ngắn, mạng xã hội xuất hiện nhiều ý kiến soi xét bức thư, cách xử lý hình ảnh và cách truyền thông về thành tích này.
Phản ứng này không chỉ xuất phát từ một bức thư. Nhiều năm qua, Bảo Ngọc được truyền thông nhắc đến như một “người đẹp tri thức”. Cô xuất hiện trước công chúng không chỉ với vương miện, nhan sắc, chiều cao, khả năng ngoại ngữ, mà còn với hình ảnh một người trẻ học giỏi, có tham vọng vượt khỏi khuôn mẫu sắc đẹp.
Danh xưng đó từng là lợi thế. Nó giúp Bảo Ngọc khác biệt giữa rất nhiều hoa hậu, á hậu xuất hiện sau các cuộc thi nhan sắc. Trong một môi trường giải trí vốn dễ lặp lại các công thức hình ảnh, một hoa hậu có học vấn, nói tiếng Anh tốt, có định hướng học thuật rõ ràng luôn tạo được thiện cảm.
Nhưng danh xưng đẹp cũng là một cam kết ngầm với công chúng. Khi đã được gọi là “người đẹp tri thức”, Bảo Ngọc không còn được nhìn như một hoa hậu chỉ hoạt động trong lĩnh vực sắc đẹp. Công chúng sẽ quan tâm nhiều hơn đến thành tích học tập, độ chính xác của thông tin, chất lượng phát ngôn và mức độ tương xứng giữa danh xưng với những gì cô công bố.
Bảo Ngọc không bị soi vì muốn đi học. Một hoa hậu theo đuổi học thuật là điều đáng khuyến khích. Cái đẹp và tri thức không loại trừ nhau. Một người đẹp có quyền học cao, nghiên cứu nghiêm túc, bước vào môi trường quốc tế và mở rộng đời sống nghề nghiệp ra ngoài các hoạt động giải trí.
Tranh luận nảy sinh khi thành tích học tập trở thành một phần của thương hiệu cá nhân. Một bức thư trúng tuyển lúc ấy không còn là thông tin riêng tư. Nó được đọc như bằng chứng cho hình ảnh “người đẹp tri thức” đã được xây dựng nhiều năm. Khi bằng chứng được đưa ra trước công chúng, công chúng sẽ kiểm chứng.
Công chúng không còn tiếp nhận danh xưng một chiều
Cách công chúng tiếp nhận thông tin về người nổi tiếng đã thay đổi rất mạnh. Họ không chỉ đọc thông cáo, xem ảnh đẹp, nghe lời giới thiệu rồi tin theo. Họ đối chiếu chi tiết, phóng to hình ảnh, tìm dữ liệu liên quan và đặt câu hỏi với những điểm chưa rõ.
Mặt trái của sự kiểm chứng này là tâm lý đám đông. Một nghi vấn nhỏ có thể bị đẩy thành cuộc công kích cá nhân. Một chi tiết chưa đủ rõ có thể bị biến thành kết luận nặng nề. Không phải phản ứng nào trên mạng xã hội cũng công bằng, văn minh hoặc dựa trên dữ kiện đầy đủ.
Dù vậy, sự nghi ngờ của công chúng không xuất hiện vô cớ. Trong nhiều năm, đời sống giải trí chứng kiến quá nhiều hồ sơ được đánh bóng bằng những mỹ từ quen thuộc. Người này được gọi là biểu tượng truyền cảm hứng, người kia được gọi là tài năng hiếm có, người khác được gọi là hình mẫu tri thức. Các danh xưng ấy có thể tạo hiệu ứng truyền thông tức thời, nhưng cũng khiến công chúng ngày càng cảnh giác với những hình ảnh quá hoàn hảo.
Trong trường hợp của Bảo Ngọc, tranh luận không chỉ nằm ở việc cô trúng tuyển hay không. Phía Bảo Ngọc đã lên tiếng khẳng định nội dung liên quan đến kết quả trúng tuyển không bị thay đổi. Tuy nhiên, phản ứng dư luận vẫn cho thấy một bài học đáng lưu ý: với những thông tin liên quan đến học vấn, cách công bố phải đủ rõ, đủ chuẩn và tránh tạo cảm giác thiếu minh bạch.
Học vấn không giống một bộ ảnh thảm đỏ. Một bức ảnh thời trang có thể được chỉnh sáng, chỉnh màu, xử lý hậu kỳ mà công chúng không quá bận tâm. Nhưng thư trúng tuyển, bằng cấp, học bổng, chương trình học hay chứng chỉ là những thông tin đòi hỏi độ chính xác cao. Chỉ một chi tiết chưa rõ trong cách trình bày cũng có thể làm phát sinh nghi vấn.
Người nổi tiếng càng gắn học vấn với hình ảnh cá nhân càng phải thận trọng. Sự nổi tiếng có thể giúp một thông tin lan rất nhanh, nhưng cũng khiến sai sót nhỏ bị khuếch đại. Trong một môi trường mà công chúng đã quen kiểm chứng, không thể dùng cách truyền thông giải trí để xử lý thông tin học thuật.
Tri thức không phải phụ kiện truyền thông
Giới giải trí Việt Nam nhiều năm qua thường dùng học vấn như một chất liệu làm đẹp hình ảnh. Điều đó không sai nếu thành tích có thật, được công bố đúng mức và không bị thổi phồng. Xã hội hiện đại cũng cần những hoa hậu, người mẫu, ca sĩ, diễn viên có tri thức, có khả năng diễn đạt, có hiểu biết xã hội và có đóng góp vượt khỏi lĩnh vực biểu diễn.
Nhưng tri thức không nên bị biến thành phụ kiện truyền thông. Nó không phải một lớp trang sức để đặt cạnh vương miện, váy áo hay những bộ ảnh đẹp. Học vấn càng được đưa ra như một phần của hình ảnh công chúng, người sở hữu càng phải chấp nhận những tiêu chuẩn nghiêm túc hơn.
Một ca sĩ được gọi là thực lực sẽ bị đánh giá bằng giọng hát. Một diễn viên được gọi là tài năng sẽ bị đánh giá bằng vai diễn. Một nhà báo được đánh giá bằng bài viết. Một người đẹp được xây dựng bằng hình ảnh tri thức cũng sẽ được đánh giá bằng thành tích học tập, tư duy, cách phát ngôn và sự chính xác trong từng thông tin công bố.
Công chúng cũng cần công bằng với Bảo Ngọc. Không nên biến một nghi vấn truyền thông thành cuộc tấn công nhân thân. Không nên phủ nhận nỗ lực học tập của một người trẻ chỉ vì cô là hoa hậu. Nếu kết quả trúng tuyển là thật, đó vẫn là một cột mốc đáng ghi nhận.
Theo đuổi học thuật trong khi hoạt động giải trí không hề dễ. Một người trẻ có tham vọng học tiếp ở môi trường quốc tế cần được nhìn nhận sòng phẳng. Nhưng sự sòng phẳng ấy bao gồm cả lời chúc mừng lẫn quyền đặt câu hỏi khi thông tin được công bố trước công chúng.
Câu chuyện Bảo Ngọc vì thế không nên chỉ được đọc như một cuộc “bóc phốt” hoa hậu. Nó phản ánh sự thay đổi trong quan hệ giữa người nổi tiếng và công chúng. Người nổi tiếng vẫn có quyền xây dựng hình ảnh đẹp, nhưng công chúng cũng có quyền kiểm tra những nền tảng tạo nên hình ảnh ấy.
Với một “người đẹp tri thức”, sức ép ấy gần như không thể tránh khỏi. Khi danh xưng đã đi trước, mỗi thành tích được công bố sau đó sẽ phải bước qua một vòng kiểm chứng khắt khe hơn.
