Ông lớn xăng dầu giảm giá sâu: Vì sao kẻ cười, người khóc?
Chênh lệch giá bán xăng dầu đang mang lại lợi ích trực tiếp cho người tiêu dùng, nhưng cũng làm dấy lên lo ngại về sức chịu đựng của các doanh nghiệp bán lẻ độc lập.
Bài toán đặt ra không phải ngăn doanh nghiệp giảm giá xăng dầu, mà là làm sao để cạnh tranh thực chất, công bằng và không khiến thị trường dần thu hẹp vào tay một số ít doanh nghiệp.
Giá giảm, nhưng cuộc chơi chưa chắc đã công bằng
Sau kỳ điều hành giá xăng dầu ngày 15/10, một diễn biến đáng chú ý xuất hiện trên thị trường: nhiều doanh nghiệp chủ động bán xăng dầu thấp hơn mức giá điều hành của liên Bộ Công Thương - Tài chính từ 300–350 đồng/lít, kg. Theo thông tin được cơ quan quản lý công bố, có 14 thương nhân đầu mối thực hiện giảm thêm giá, trong khi 12 thương nhân khác duy trì mức giá theo công bố.
Đến kỳ điều hành ngày 22/10, Petrolimex và Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL) tiếp tục thông báo duy trì các chương trình giảm giá đến ngày 29/10. Ví dụ, từ 15h ngày 22/10, xăng E10 có giá điều hành 25.210 đồng/lít, nhưng được các cây xăng của một số công ty bán với giá 24.860 - 24.910 đồng/lít
Với người tiêu dùng, đây rõ ràng là tin vui. Mỗi lít xăng mua được với giá thấp hơn giúp tiết kiệm một khoản tiền, dù không lớn nếu chỉ tính một lần đổ xăng. Với những người chạy xe công nghệ, giao hàng, vận tải hoặc doanh nghiệp sử dụng nhiều nhiên liệu, khoản tiết kiệm có thể đáng kể hơn khi cộng dồn theo thời gian.
TS Ngô Trí Long đánh giá việc doanh nghiệp chủ động giảm giá là tín hiệu tích cực, cho thấy giá bán đang được sử dụng rõ hơn như một công cụ cạnh tranh. Theo ông, điều quan trọng không chỉ nằm ở mức giảm 300–350 đồng/lít, mà còn ở sự thay đổi trong hành vi kinh doanh: doanh nghiệp bắt đầu chủ động sử dụng giá để thu hút khách hàng và nâng cao sức cạnh tranh.
Ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam, cũng cho rằng việc doanh nghiệp bán thấp hơn mức giá tối đa theo cơ chế hiện hành là phù hợp với quy định. Theo ông, động thái của các doanh nghiệp lớn có thể tạo tín hiệu để thị trường vận hành linh hoạt hơn khi cơ chế quản lý giá thay đổi.
Tuy nhiên, nhìn từ phía doanh nghiệp bán lẻ, câu chuyện không chỉ có màu hồng.
Ông Văn Tấn Phụng, Chủ tịch HĐQT Công ty Dầu khí Đồng Nai, cho rằng khi các doanh nghiệp lớn giảm giá, những đơn vị nhỏ hơn rất khó đứng ngoài cuộc. Nếu giữ giá, họ có nguy cơ mất khách; nếu giảm theo, họ có thể phải chịu thêm áp lực về hiệu quả kinh doanh, thậm chí đóng cửa, phá sản. Theo ông, đây là thế khó mà nhiều doanh nghiệp bán lẻ phải đối mặt.
Nếu các doanh nghiệp bán lẻ nhỏ liên tục mất khách, thua lỗ rồi phải rời thị trường, thị trường có thể ngày càng tập trung vào một số doanh nghiệp lớn
Nỗi lo doanh nghiệp nhỏ bị đào thải
Theo ông Văn Tấn Phụng, nếu các doanh nghiệp bán lẻ nhỏ liên tục mất khách, thua lỗ rồi phải rời thị trường, thị trường có thể ngày càng tập trung vào một số doanh nghiệp lớn.
"Khi số lượng đối thủ giảm, người tiêu dùng có nguy cơ mất đi những lựa chọn cần thiết và sức ép cạnh tranh về giá cũng có thể suy yếu. Đây là một cảnh báo đáng lưu ý", ông Phụng lo ngại.
Thực tế, người tiêu dùng được hưởng lợi khi doanh nghiệp cạnh tranh bằng cách giảm chi phí, cải thiện quản trị và chia sẻ một phần lợi ích kinh doanh. Nếu doanh nghiệp nhỏ không đủ khả năng cạnh tranh vì chi phí cao, thị trường cũng cần tạo điều kiện để họ nâng cao hiệu quả thay vì mặc nhiên bảo vệ mọi mô hình kinh doanh hiện có.
Ngược lại, nếu có sự bất bình đẳng trong khả năng tiếp cận nguồn hàng, điều kiện thương mại hoặc cách phân bổ chi phí giữa các khâu nhập khẩu, bán buôn và bán lẻ, thì cần xem xét để điều chỉnh. Không thể yêu cầu mọi doanh nghiệp bán cùng một mức giá, nhưng cũng không nên để những khác biệt về cấu trúc kinh doanh tạo ra lợi thế khó kiểm soát.
Từ phân tích trên, ông Phụng kiến nghị cần tách bạch hoạt động nhập khẩu, bán buôn và bán lẻ; trong trường hợp hệ thống bán lẻ vượt ngưỡng 30% như ông đề xuất, cần thành lập công ty bán lẻ riêng, hạch toán độc lập với doanh nghiệp nhập khẩu. Theo ông, cách làm này sẽ giúp minh bạch chi phí, nghĩa vụ thuế và tạo điều kiện để các doanh nghiệp bán lẻ cạnh tranh bình đẳng hơn.
PGS.TS. Ngô Trí Long nhấn mạnh rằng về nguyên lý, doanh nghiệp tự quyết định giá là một bước tiến so với cơ chế Nhà nước định kỳ xác lập một mức giá trần tương đối đồng nhất trên toàn thị trường.
Khi doanh nghiệp được quyền tính toán giá dựa trên giá mua, chi phí logistics, tồn kho, năng suất và chiến lược kinh doanh, doanh nghiệp nào tổ chức tốt hơn có thể bán rẻ hơn. Đó chính là cơ chế cạnh tranh mà thị trường cần có.
Nhưng điều kiện tiên quyết là người bán phải thực sự chịu sức ép từ đối thủ. Nếu một doanh nghiệp biết rằng khách hàng ở một khu vực không có lựa chọn thay thế, hoặc doanh nghiệp bán lẻ lại phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một nguồn cung lớn, thì việc trao quyền định giá chưa chắc tạo ra cạnh tranh về giá. Vì lợi thế vẫn thuộc về các ông lớn xăng dầu
Số liệu cho thấy vấn đề này cần được theo dõi nghiêm túc. Bộ Công Thương cho biết Petrolimex hiện chiếm khoảng 43% thị phần xăng dầu toàn quốc, với sản lượng phân phối nội địa năm 2025 trên 11,396 triệu m³/tấn. Trong khi đó PVOIL công bố hệ thống của mình chiếm khoảng 23% thị phần phân phối xăng dầu. Rõ ràng cho thấy mức độ tập trung của thị trường không thấp.
Đáng chú ý, Luật Cạnh tranh quy định doanh nghiệp có thể được xác định có vị trí thống lĩnh khi có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan, hoặc có sức mạnh thị trường đáng kể; đối với hai doanh nghiệp cùng hành động hạn chế cạnh tranh, ngưỡng tổng thị phần được luật quy định là từ 50% trở lên.
Bởi vậy, điều quan trọng nhất là không được nhầm lẫn giữa tự do hóa giá và hình thành thị trường cạnh tranh. Giá chỉ thực sự mang tính thị trường khi người bán có quyền định giá, nhưng đồng thời người mua có quyền lựa chọn khi thị trường có sự cạnh tranh thực sự và đối thủ có khả năng gia nhập, mở rộng thị trường. Nói cách khác, muốn thị trường quyết định giá thì trước hết phải làm cho có thị trường cạnh tranh thực sự tồn tại.
“Theo tôi, phải đồng thời tạo ra cạnh tranh ở ba tầng: cạnh tranh về nguồn hàng, cạnh tranh trong phân phối và cạnh tranh tại điểm bán lẻ. Nếu cửa hàng được phép tự định giá nhưng chỉ được mua hàng từ một nguồn, thì quyền định giá của cửa hàng trên thực tế rất hạn chế.
Nếu thương nhân phân phối phải lệ thuộc vào một số đầu mối lớn về kho, cảng và nguồn nhập, thì cạnh tranh ở tầng phân phối cũng khó thực chất”, ông Long nói.
Giá chỉ thực sự mang tính thị trường khi người bán có quyền định giá, nhưng đồng thời người mua có quyền lựa chọn khi thị trường có sự cạnh tranh thực sự và đối thủ có khả năng gia nhập, mở rộng thị trường
Trao quyền định giá phải đi cùng giám sát
Những diễn biến hiện nay càng đáng chú ý trong bối cảnh Bộ Công Thương đang lấy ý kiến dự thảo nghị định mới về kinh doanh xăng dầu, theo hướng tăng quyền chủ động quyết định giá cho doanh nghiệp, đồng thời chuyển mạnh sang cơ chế kiểm tra, giám sát và hậu kiểm.
Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết định hướng của dự thảo là để giá xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường, với các yếu tố cấu thành giá được xác định theo quy định pháp luật và thực tế kinh doanh. Nhà nước vẫn giữ vai trò quản lý, kiểm tra, giám sát, nhất là khi thị trường xuất hiện biến động bất thường.
Định hướng này có cơ sở. Khi doanh nghiệp được chủ động quyết định giá, sự khác biệt về giá giữa các thương hiệu, thậm chí giữa các cửa hàng, là điều có thể xảy ra. Người tiêu dùng có thêm cơ hội lựa chọn, còn doanh nghiệp phải tính toán kỹ hơn về chi phí và chất lượng phục vụ.
Tuy nhiên, trao quyền định giá không đồng nghĩa với việc thị trường tự động trở nên cạnh tranh. Nếu nguồn cung tập trung, doanh nghiệp bán lẻ phụ thuộc vào một số đầu mối và khả năng tiếp cận hàng hóa không bình đẳng, việc tự quyết giá có thể chưa tạo ra lợi ích như kỳ vọng.
.jpg)
VCCI cũng đã lưu ý rằng cơ chế cho phép doanh nghiệp tự quyết giá cần đi kèm hệ thống giám sát minh bạch, nhưng thủ tục kê khai phải phù hợp với quy mô kinh doanh. Tổ chức này đề nghị cơ quan quản lý tập trung kiểm tra tính chính xác của dữ liệu, phát hiện dấu hiệu vi phạm và xử lý theo pháp luật cạnh tranh, thay vì tạo thêm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp nhỏ.
Điều cần thiết là thiết kế cơ chế để doanh nghiệp có quyền chủ động, nhưng phải giải trình được cách hình thành giá và chịu sự giám sát khi có dấu hiệu cạnh tranh bất thường.
Quan trọng hơn, cần phân biệt giữa giảm giá hợp pháp do cạnh tranh và hành vi vi phạm pháp luật. Không thể ngăn doanh nghiệp giảm giá chỉ vì đối thủ gặp khó khăn. Nhưng khi xuất hiện dấu hiệu bán dưới giá thành nhằm loại bỏ đối thủ, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh, cơ quan chức năng cần có căn cứ và biện pháp xử lý phù hợp.
Nếu một doanh nghiệp bị loại khỏi thị trường vì không đủ hiệu quả, đó là một chuyện. Nếu họ mất khả năng cạnh tranh do những điều kiện bất bình đẳng hoặc hành vi hạn chế cạnh tranh, đó lại là chuyện khác.
Vì vậy, giải pháp trước mắt là tiếp tục công khai giá bán tại từng cửa hàng, giúp người dân dễ so sánh và lựa chọn. Về lâu dài, cần rà soát cấu trúc hệ thống phân phối, làm rõ trách nhiệm của từng khâu, bảo đảm minh bạch chi phí và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp bán lẻ tiếp cận nguồn hàng theo nguyên tắc bình đẳng.
