Vì sao sữa mẹ vẫn là ‘vắc xin’ tốt nhất cho trẻ sơ sinh?
HCDC khuyến cáo trẻ bú mẹ trong giờ đầu sau sinh và bú mẹ hoàn toàn 6 tháng để tăng miễn dịch, giảm bệnh tật. Vì sao sữa mẹ được ví như “vắc xin” tự nhiên?
Không một phòng thí nghiệm nào trên thế giới có thể tạo ra "vắc xin tự nhiên" hoàn chỉnh như sữa mẹ. Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC), việc cho trẻ bú mẹ ngay trong giờ đầu sau sinh và duy trì bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu là một trong những biện pháp dự phòng hiệu quả nhất, giúp tăng cường miễn dịch, giảm nguy cơ mắc bệnh và tạo nền tảng sức khỏe lâu dài cho trẻ.
Sữa mẹ – "vắc xin tự nhiên" mà khoa học vẫn chưa thể thay thế
Nhân Tuần lễ Thế giới Nuôi con bằng sữa mẹ 2026 ( từ 1-7/8), câu chuyện về giá trị của dòng sữa mẹ tiếp tục được giới chuyên môn nhấn mạnh. Trong bối cảnh y học hiện đại đã phát triển vượt bậc với nhiều công nghệ sinh học tiên tiến và hàng loạt sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ nhỏ, sữa mẹ vẫn được xem là "tiêu chuẩn vàng" mà khoa học chưa thể tái tạo đầy đủ.
Điều tạo nên sự khác biệt của sữa mẹ không chỉ nằm ở thành phần dinh dưỡng cân đối mà còn ở khả năng thích nghi với nhu cầu phát triển của từng trẻ theo từng giai đoạn. Đây là một "mô sinh học sống", liên tục thay đổi để đáp ứng quá trình tăng trưởng của trẻ sơ sinh – điều mà bất kì sản phẩm thay thế nào cũng chưa thể làm được.
Đặc biệt, những giọt sữa non trong những giờ đầu sau sinh chứa hàm lượng cao kháng thể Immunoglobulin A (IgA), bạch cầu cùng nhiều tế bào miễn dịch có vai trò bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa, giúp trẻ chống lại vi khuẩn, vi rút và nhiều tác nhân gây bệnh ngay từ những ngày đầu đời. Đây cũng là cơ sở để Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), UNICEF cũng như HCDC đều khuyến cáo trẻ cần được da kề da và bú mẹ trong vòng một giờ đầu sau sinh nhằm tận dụng "cửa sổ vàng" tăng cường miễn dịch tự nhiên.
Theo HCDC, nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu không chỉ là lời khuyên dinh dưỡng mà còn là một giải pháp y tế dự phòng đã được chứng minh giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong ở trẻ nhỏ. Trung tâm khuyến nghị trẻ tiếp tục được bú mẹ đến 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn, kết hợp với chế độ ăn bổ sung hợp lý để đạt hiệu quả phát triển toàn diện.
Các nghiên cứu cho thấy trẻ được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ có nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn hô hấp, tiêu chảy và viêm tai giữa thấp hơn đáng kể so với trẻ sử dụng sản phẩm thay thế sữa mẹ. Trong bối cảnh tình trạng kháng kháng sinh ngày càng trở thành thách thức của y tế toàn cầu, việc xây dựng hàng rào miễn dịch tự nhiên ngay từ những tháng đầu đời càng có ý nghĩa quan trọng.
Lợi ích không chỉ dành cho trẻ mà còn cho người mẹ
Không ít người cho rằng nuôi con bằng sữa mẹ chủ yếu mang lại lợi ích cho trẻ sơ sinh. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy đây là quá trình mang lại lợi ích kép cho cả mẹ và con.
Khi trẻ bú, cơ thể người mẹ tiết hormone oxytocin giúp tử cung co hồi nhanh, giảm nguy cơ băng huyết sau sinh và hỗ trợ quá trình phục hồi. Nhiều nghiên cứu dịch tễ còn ghi nhận phụ nữ cho con bú có nguy cơ mắc ung thư vú, ung thư buồng trứng, đái tháo đường típ 2 và bệnh tim mạch thấp hơn so với nhóm không cho con bú. Đồng thời, việc tiếp xúc da kề da trong quá trình bú mẹ cũng góp phần tăng cường sự gắn kết cảm xúc giữa mẹ và con – yếu tố quan trọng đối với sự phát triển tâm lí của trẻ.
Tuy nhiên, theo đánh giá của HCDC, tỉ lệ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu tại Việt Nam vẫn chưa đạt kì vọng. Nguyên nhân không đơn thuần xuất phát từ việc người mẹ thiếu mong muốn cho con bú mà còn chịu tác động bởi áp lực công việc, điều kiện lao động sau nghỉ thai sản cũng như những quan niệm sai lầm vẫn tồn tại trong cộng đồng.
Nhiều phụ nữ phải quay trở lại làm việc khi con còn rất nhỏ nhưng nơi làm việc chưa có phòng vắt và bảo quản sữa, thời gian nghỉ không linh hoạt hoặc thiếu các chính sách hỗ trợ phù hợp. Bên cạnh đó, các thông điệp quảng bá sản phẩm thay thế sữa mẹ cùng những quan niệm thiếu cơ sở khoa học như "sữa mẹ sau 6 tháng không còn chất" hay "mẹ ít sữa nên phải dùng sữa công thức ngay" cũng khiến không ít gia đình từ bỏ việc nuôi con bằng sữa mẹ sớm hơn khuyến cáo.
HCDC cho biết phần lớn phụ nữ đều có khả năng tiết đủ sữa nếu được hướng dẫn đúng kĩ thuật cho bú, được hỗ trợ ngay sau sinh và nhận được sự đồng hành từ gia đình cũng như nơi làm việc. Theo cơ quan này, việc bảo vệ, thúc đẩy và hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ cần được xem là ưu tiên trong các chương trình chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em, bởi đây là một trong những biện pháp dự phòng hiệu quả, chi phí thấp nhưng mang lại lợi ích lâu dài cho cả cá nhân và cộng đồng.
Thông điệp của Tuần lễ Thế giới Nuôi con bằng sữa mẹ năm nay vì vậy không chỉ dành cho các bà mẹ mà còn hướng tới toàn xã hội. Gia đình, cơ sở y tế, doanh nghiệp và cộng đồng đều có vai trò tạo điều kiện để phụ nữ có thể duy trì việc cho con bú theo đúng khuyến cáo chuyên môn. Khi nhiều trẻ được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu, nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm sẽ giảm, gánh nặng chi phí y tế được cắt giảm và chất lượng dân số cũng được nâng cao.
Giữa thời đại công nghệ phát triển mạnh mẽ, con người có thể tạo ra nhiều thành tựu y học hiện đại nhưng vẫn chưa thể tái tạo trọn vẹn những giá trị sinh học mà tự nhiên gửi gắm trong dòng sữa mẹ. Chính vì vậy, sữa mẹ vẫn được các chuyên gia và HCDC xem là "vắc xin tự nhiên" đầu đời – lớp bảo vệ miễn dịch đầu tiên, an toàn và bền vững nhất đối với mỗi đứa trẻ.
