TSKH.KTS. Ngô Viết Nam Sơn: Đừng 'biến' TOD thành cuộc đua xây Metro
Việt Nam mới bước vào giai đoạn đầu phát triển TOD, nhưng có lợi thế khi học từ những đô thị đi trước. Theo TSKH. KTS. Ngô Viết Nam Sơn - Chủ tịch Ngo Viet Architects & Planners, Metro chỉ là hạt nhân, điều quyết định thành công là hệ sinh thái đô thị được tổ chức quanh giao thông công cộng.
Học Thượng Hải để tránh đi lại từ đầu
TSKH. KTS. Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD - Transit-Oriented Development). Đây là mô hình đã được nhiều đô thị trên thế giới triển khai, với giao thông công cộng trở thành động lực tổ chức không gian đô thị.
Từ hơn 15 năm làm việc trong các dự án quốc tế, ông Ngô Viết Nam Sơn cho rằng Việt Nam có lợi thế của một đô thị đi sau. Thay vì phải thử nghiệm từ đầu, Việt Nam có thể chọn lọc những kinh nghiệm đã được kiểm chứng.
Ông dẫn kinh nghiệm Thượng Hải (Trung Quốc), nơi tuyến Metro đầu tiên được đưa vào hoạt động từ năm 1993. Từ một tuyến ban đầu, thành phố nhanh chóng mở rộng mạng lưới giao thông công cộng, đồng thời tổ chức phát triển đô thị gắn với các tuyến và nhà ga.
Theo ông, một trong những bài học quan trọng của Thượng Hải là giao thông công cộng không thể tách khỏi quy hoạch đô thị. Cùng với đầu tư hạ tầng, thành phố xây dựng cơ chế hợp tác công - tư và hệ sinh thái hỗ trợ để tăng sức hút của giao thông công cộng.
Với TP.HCM, ông cho rằng Metro cần được phát triển đồng bộ với quy hoạch đô thị và khai thác hiệu quả quỹ đất. Trước mắt, thành phố cần tập trung hình thành hệ sinh thái TOD dọc Metro số 1.
“Trong khoảng 15 phút đi bộ từ nhà ga, cần có việc làm, trường học, bệnh viện, thương mại, công viên và các tiện ích phù hợp với nhiều nhóm cư dân”, ông nói.
Khi người dân có thể tiếp cận nhiều nhu cầu thiết yếu trong khoảng cách đi bộ, Metro mới trở thành một phần tự nhiên của đời sống đô thị. Đây cũng là nền tảng để thu hút người dân sử dụng giao thông công cộng thường xuyên và giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
TOD phải tạo hệ sinh thái đô thị
Theo TSKH. KTS. Ngô Viết Nam Sơn, TOD không nên được hiểu đơn giản là phát triển đô thị quanh Metro. Mô hình này có thể áp dụng quanh xe buýt nhanh (BRT), các tuyến đường sắt và nhiều loại hình giao thông công cộng khác.
Không gian TOD cũng có thể mở rộng tới các ga đường sắt, cụm cảng biển, khu đô thị ven sông, ven kênh và những khu vực cần chỉnh trang đô thị.
Để làm được điều đó, quy hoạch phải được tích hợp đa ngành và dựa trên nền tảng số hóa. Không gian mặt đất, không gian ngầm và không gian trên cao cần được tính toán như một chỉnh thể.
“Các sở, ngành cần phối hợp ngay từ giai đoạn xác định hướng tuyến và vị trí nhà ga, bởi TOD liên quan đến giao thông, quỹ đất, giải phóng mặt bằng, tài chính và tổ chức không gian đô thị”, ông phân tích.
Một vấn đề khác được ông lưu ý là quỹ đất. TP.HCM cần sớm chuẩn bị những quỹ đất lớn tại các điểm kết nối với các tuyến vành đai để hình thành các bãi đỗ xe và điểm trung chuyển.
Người dân từ các khu vực lân cận có thể gửi phương tiện tại đây rồi chuyển sang giao thông công cộng. Theo ông, việc chuẩn bị quỹ đất từ sớm sẽ giúp thành phố chủ động hơn khi mạng lưới Metro tiếp tục mở rộng.
Song song đó, Việt Nam cần từng bước hình thành nền công nghiệp Metro trong nước. Các giải pháp gồm thống nhất tiêu chuẩn, tăng cường chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực xây dựng, sửa chữa, bảo trì, vận hành.
Ông cũng đề xuất xây dựng cơ chế hợp tác công - tư phù hợp để huy động nguồn lực xã hội. Khi đó, quỹ đất, đầu tư công và vốn tư nhân có thể cùng tạo nguồn lực dài hạn cho Metro và phát triển đô thị.
Theo TSKH. KTS. Ngô Viết Nam Sơn, TOD cần được triển khai với tư duy linh hoạt. Quy hoạch, hướng tuyến và vị trí nhà ga có thể được nghiên cứu điều chỉnh khi cần để nâng cao hiệu quả đầu tư. Nhà đầu tư cũng cần được tham gia quá trình quy hoạch từ sớm. “Cốt lõi của TOD là hình thành hệ sinh thái đô thị gắn với giao thông công cộng”, ông Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh.
Có thể nói, Metro không phải đích đến cuối cùng, mà là một phần của chiến lược tổ chức lại không gian đô thị theo hướng thuận tiện, hiệu quả và giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân. Điều quan trọng là phải bảo đảm sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
