Phim AI khiến hàng nghìn diễn viên Trung Quốc mất việc, chỉ giữ lại khuôn mặt
Từ một ngành công nghiệp trị giá hàng chục tỉ USD, phim ngắn Trung Quốc đang bước vào cuộc đại phẫu chưa từng có khi phim AI có thể thay thế phần lớn quy trình sản xuất, từ diễn xuất, quay phim đến hậu kì.
Chi phí giảm mạnh, thời gian sản xuất rút ngắn, nhưng phía sau là hàng nghìn lao động mất việc và một cuộc tranh luận mới về quyền sở hữu khuôn mặt, giọng nói và chính bản thân sáng tạo nghệ thuật.
Cơn sốt phim ngắn tạo ra một nền kinh tế khổng lồ
Một chàng trai ngồi xổm trên mép tòa nhà chọc trời, tay cầm bình sơn xịt, phía dưới là thành phố ngập ánh đèn neon. Những vệ sĩ mặc giáp bất ngờ xuất hiện. Một kẻ khổng lồ đeo kính râm đuổi theo, trước khi nhân vật chính rơi xuyên qua những đám mây.
Đây không phải cảnh quay của một đoàn phim đông người. Toàn bộ video được tạo ra bằng AI dưới sự chỉ đạo của Robert Vicencio, diễn viên kiêm đạo diễn người Australia từng có nhiều năm hoạt động trong sân khấu, trong đó có Broadway, trước khi chuyển tới Thượng Hải.
Thay vì đứng trên trường quay chỉ đạo diễn viên, Vicencio giờ đây “dạy” AI tạo nhân vật, bối cảnh và từng cú máy, sau đó ghép chúng thành những video ngắn dành cho màn hình điện thoại.
Với ông, đây là một bộ công cụ sáng tạo hoàn toàn mới. Nhưng với một bộ phận lớn người lao động trong ngành giải trí Trung Quốc, AI đang mang đến một thực tế khắc nghiệt hơn nhiều.
Phim ngắn, hay microdrama, thường chỉ dài khoảng 60-90 giây mỗi tập, được thiết kế để người xem liên tục chuyển sang tập tiếp theo. Một câu chuyện có thể kéo dài hàng chục, thậm chí hàng trăm tập, với mỗi đoạn kết đều được xây dựng như một “cái móc” buộc khán giả phải trả tiền để biết chuyện gì xảy ra tiếp theo.
Mô hình này bùng nổ tại Trung Quốc từ khoảng năm 2018 và đặc biệt phát triển mạnh trong đại dịch COVID-19. Những câu chuyện tình lãng mạn, trả thù, thiếu gia giàu có, chị em đấu đá hay những màn “lật kèo” liên tục được sản xuất trên các phim trường giá rẻ và đưa thẳng lên điện thoại.
Hoành Điếm, được ví như Hollywood của Trung Quốc, trở thành một trung tâm lớn của ngành công nghiệp này. Hàng nghìn diễn viên, đạo diễn, biên tập viên, quay phim, nhân viên hậu kì và các đội ngũ sản xuất tìm được việc làm nhờ cơn sốt phim ngắn.
Theo DataEye, ngành microdrama Trung Quốc đạt giá trị khoảng 120 tỉ nhân dân tệ, tương đương 25 tỉ USD, trong năm ngoái, gần gấp đôi doanh thu phòng vé điện ảnh truyền thống của nước này.
Cơn sốt cũng vượt ra ngoài Trung Quốc. Omdia ước tính Mỹ có 66 triệu người dùng hoạt động hằng tháng xem microdrama trong năm 2025, tăng hơn gấp đôi so với 26 triệu người năm 2024. TikTok và Instagram Reels cũng đang đưa định dạng này tới những thị trường mới. Nhưng khi AI bước vào, chính mô hình từng tạo ra một nền kinh tế khổng lồ đang bị đảo lộn.
Từ hàng chục người xuống còn vài người trước máy tính là phim AI
Bước ngoặt lớn đến vào tháng 2, khi ByteDance, công ty mẹ của TikTok, phát hành Seedance 2.0, thúc đẩy mạnh mẽ khả năng tiếp cận các công cụ tạo video bằng AI. Chỉ trong vài tuần, nhiều nhà sản xuất bắt đầu cắt giảm quy mô. Một khu phức hợp trường quay 7 tầng tại Hengdian từng có hơn 30 đoàn sản xuất hoạt động cùng lúc, nhưng đến tháng 4 được cho là chỉ còn một ê-kíp làm việc.
Sự thay đổi nằm ở bài toán chi phí. Các nhà sản xuất Trung Quốc cho biết một series microdrama tạo bằng AI có thể chỉ tốn khoảng 50.000 nhân dân tệ, tương đương 10.500 USD, bằng khoảng 1/10 chi phí của một series quay người thật. Thời gian sản xuất cũng giảm từ tối đa 2 tháng xuống khoảng 2 tuần.
Kết quả là sản lượng không những không giảm mà còn tăng vọt. Trung Quốc được cho là đã phát hành khoảng 128.000 series microdrama trong 3 tháng đầu năm 2026, trong đó hơn 95% có sử dụng AI tạo sinh. Một năm trước, ngành này sản xuất khoảng 3.000 series mỗi tháng. AI vì vậy không đơn giản thay thế một công đoạn nữa. Nó đang nén toàn bộ chuỗi sản xuất vào một nhóm rất nhỏ những người ngồi trước máy tính.
Đối với các đạo diễn như Vicencio, điều này mở ra khả năng sáng tạo chưa từng có. Một người có thể thử hàng chục cách dựng cảnh, thay đổi nhân vật, bối cảnh và nhịp độ mà không cần huy động cả đoàn phim. Nhưng với diễn viên, biên tập viên, quay phim và nhân viên trường quay, câu chuyện hoàn toàn khác.
Một số diễn viên thất nghiệp thậm chí phải bán chính khuôn mặt và giọng nói của mình cho các nền tảng AI để nhận khoản phí một lần. Có người phải chuyển sang bán nước trái cây tại Hengdian để kiếm thêm thu nhập.
Các marketplace mới xuất hiện, cho phép diễn viên, người có ảnh hưởng và cả người bình thường bán quyền sử dụng khuôn mặt, giọng nói hoặc hình ảnh của họ. Mira cho biết đã thu thập khoảng 600 khuôn mặt, trong khi New Claw có khoảng 400 hình mẫu nhân vật, từ kiểu “cô gái nhà bên” đến hình tượng nam chính mạnh mẽ.
Mức trả có thể dao động từ khoảng 15 USD đến 700 USD. Với nhiều người, đây là cách biến tài sản cá nhân thành nguồn thu nhập trong lúc công việc truyền thống biến mất. “Khuôn mặt của tôi đã ở ngoài kia, vậy thì ít nhất tôi cũng nên được trả tiền”, một người dùng Weibo viết.
Nhưng chính suy nghĩ đó lại mở ra một vấn đề lớn hơn: ai thực sự sở hữu một con người khi AI có thể sao chép ngoại hình và giọng nói của họ vô thời hạn?
Các vụ lạm dụng khuôn mặt đang gia tăng. Tòa án Internet Quảng Châu đã xử lí khoảng 700 tranh chấp liên quan đến việc sử dụng khuôn mặt bằng AI trong 3 năm qua. ByteDance cho biết đã xóa hơn 85.000 video có hành vi tái tạo trái phép khuôn mặt hoặc giọng nói kể từ đầu năm 2026.
AI vì thế đang biến khuôn mặt và giọng nói thành một dạng tài sản số mới, nhưng luật pháp và chuẩn mực đạo đức vẫn chưa theo kịp tốc độ thương mại hóa chúng.
Khi AI không chỉ làm phim mà còn “sống” trong câu chuyện
Cuộc cách mạng AI tại Trung Quốc không dừng ở việc làm phim rẻ hơn. Một số nhà sáng tạo đang thử nghiệm mô hình trong đó AI tự tham gia vào quá trình kể chuyện.
Tại Thượng Hải, startup Quantum Quill xây dựng những nhân vật dưới dạng AI agent mà công ty sở hữu. Những nhân vật này được thiết kế với lịch sử, mong muốn, nỗi sợ hãi, các mối quan hệ và động lực riêng. Khi đặt các nhân vật vào cùng một thế giới, AI có thể để họ “ứng biến” và tạo ra những tình huống mới.
Nhóm gọi ý tưởng này là những “câu chuyện trường tồn”. Nhân vật có thể biến mất, chết đi, nhân vật mới xuất hiện và câu chuyện tiếp tục phát triển. Về lâu dài, khán giả thậm chí có thể tương tác trực tiếp với thế giới hư cấu và tác động tới diễn biến.
Đây là viễn cảnh hấp dẫn nhưng cũng đặt ra câu hỏi căn bản: nếu một hệ thống AI có thể liên tục tạo ra những cuộc phiêu lưu mới cho một nhân vật được yêu thích, ranh giới giữa người sáng tạo ban đầu và máy móc nằm ở đâu? Đó cũng là lí do những người đứng sau công nghệ không xem việc giảm chi phí sản xuất là đích đến cuối cùng.
Đinh Duệ, một trong những người sáng lập Quantum Quill, cho rằng phim ngắn hiện nay phần nào giống một dạng “huấn luyện phản xạ”. Đó là công nghệ mới chỉ đang làm một định dạng cũ trở nên rẻ hơn. Nếu chỉ dùng AI để sản xuất hàng loạt nội dung, ngành công nghiệp sẽ nhanh chóng rơi vào vòng xoáy chạy theo số lượng.
Với Vicencio, câu trả lời lại nằm ở vai trò của con người. Ông không xem AI là sự thay thế cho sáng tạo, nhưng cũng không thể phớt lờ nó. Kinh nghiệm nhiều năm làm diễn viên và đạo diễn giúp ông biết thế nào là một cảnh quay tốt, từ đó đưa ra hàng loạt yêu cầu để AI chỉnh sửa.
Ông không chấp nhận phiên bản đầu tiên mà hệ thống tạo ra. Có khi phải quay lại hàng nghìn lần, thay đổi từng chi tiết cho tới khi hình ảnh khớp với điều ông hình dung. Nói cách khác, máy có thể tạo ra cú máy, nhưng con người vẫn quyết định cú máy đó có đáng giữ lại hay không.
Điều đang xảy ra tại Trung Quốc vì vậy có thể là lời cảnh báo sớm cho Hollywood và các nền điện ảnh khác. AI chắc chắn sẽ làm giảm nhu cầu đối với một số công việc, đồng thời tạo ra những nghề mới và mở rộng khả năng sáng tạo cho những người biết sử dụng công nghệ.