Mang 'phòng lab' về quê, thạc sĩ 9X tự động hóa 80% trang trại nấm đông trùng hạ thảo
Trong những phòng nuôi khép kín tại xã Kim Long, TP.HCM, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và môi trường không khí không còn phụ thuộc vào thời tiết bên ngoài mà được kiểm soát hoàn toàn bằng thiết bị. Chủ nhân hệ thống này là thạc sĩ Công nghệ sinh học Trần Tài, người xây dựng mô hình sản xuất nấm đông trùng hạ thảo tự động hóa khoảng 80%, với vốn đầu tư hơn 8 tỷ đồng.
Trồng nấm đông trùng hạ thảo: Từ phòng thí nghiệm ra đồng ruộng
Bước qua nhiều lớp cửa của khu sản xuất, cảm giác đầu tiên không giống khi vào một trang trại thông thường. Không có luống cây kéo dài dưới nắng, không đất bùn hay hệ thống tưới giữa đồng. Thay vào đó là những phòng kín, giá nuôi xếp ngay ngắn, hệ thống lọc và xử lý không khí, cùng thiết bị điều khiển nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng.
Trần Tài sinh năm 1991, hiện là Giám đốc Công ty TNHH Nấm Sinh học Việt Nam, tên thương mại Vinabiomush. Tốt nghiệp ngành Công nghệ sinh học tại Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM, sau đó hoàn thành chương trình thạc sĩ cùng chuyên ngành tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM, anh chọn một hướng đi khá đặc biệt: đưa kiến thức từng học trong phòng thí nghiệm vào sản xuất nông nghiệp. "Tôi hay nói vui là mình mang cả phòng lab về quê để khởi nghiệp", anh Tài kể.
Tài bắt đầu khởi nghiệp năm 2018, ban đầu đặt cơ sở tại khu vực Thủ Đức, TP.HCM. Anh từng nghĩ chỉ cần bảo đảm chất lượng thì thị trường sẽ tự tìm đến, nhưng thực tế phức tạp hơn. Một số doanh nghiệp tìm hiểu hợp tác, song quy mô cơ sở thuê khi đó còn nhỏ, khó mở rộng và chưa đủ tính chuẩn hóa cho sản xuất lớn. "Hồ nhỏ không bắt được cá lớn", Tài nhận ra.
Anh quyết định chuyển mô hình về khu vực Tân Bình, xã Bàu Chinh, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, nay thuộc xã Kim Long, TP.HCM, nơi có quỹ đất rộng hơn để xây dựng lại toàn bộ hệ thống. Một chuyến tham quan các mô hình trồng nấm tại Nhật Bản càng khiến anh thay đổi tư duy sản xuất.
Bài toán kiểm soát môi trường, không chỉ là trồng được nấm
Nấm nói chung, và Cordyceps militaris, loài được nuôi trồng thương mại phổ biến dưới tên đông trùng hạ thảo, đặc biệt nhạy cảm với điều kiện môi trường và nguy cơ nhiễm vi sinh vật ngoại lai.
Chỉ một khâu vệ sinh không đạt, một thông số nhiệt độ lệch, môi trường dinh dưỡng không phù hợp hay không khí bên ngoài xâm nhập không kiểm soát cũng có thể làm hỏng cả mẻ nuôi. Với Tài, vấn đề không đơn giản là trồng được nấm, mà là kiểm soát được toàn bộ quá trình sinh trưởng của nấm.
Trên diện tích khoảng 1.300 m2, hệ thống của Vinabiomush được chia thành các khu vực tương đối độc lập. Từ sản xuất giống, cấy giống, nuôi sợi, nuôi quả thể, đến chế biến nấm sấy và trà, khu chế biến sâu, đóng gói sản phẩm.
Các công đoạn đòi hỏi vệ sinh cao được bố trí hệ thống xử lý không khí, tia cực tím, ozone và các giải pháp khử trùng phù hợp. Khu nuôi được thiết kế để hạn chế tối đa sự trao đổi không khí không kiểm soát giữa bên trong và bên ngoài.
Tổng mức đầu tư cho nhà xưởng và thiết bị đã hơn 8 tỷ đồng. Mức độ tự động hóa hiện khoảng 80%, mục tiêu tiếp theo là nâng lên khoảng 90%. "Sản xuất bằng công nghệ không có nghĩa là bỏ con người ra khỏi quy trình, mà là để thiết bị thực hiện chính xác những công việc lặp lại, còn con người tập trung vào kiểm soát, phân tích và cải tiến", Tài nói.
Tạo "khí hậu" riêng cho nấm
Điểm cốt lõi trong mô hình của Trần Tài là xây dựng hệ thống có thể chủ động tạo ra khí hậu nhân tạo. Ở từng giai đoạn phát triển, nấm cần được kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, thông khí và nồng độ khí trong phòng nuôi, những biến số ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ phát triển của hệ sợi, khả năng hình thành quả thể và độ đồng đều sản phẩm.
Thay vì chờ thời tiết phù hợp, hệ thống thiết bị sẽ tạo ra điều kiện phù hợp cho nấm. Đó cũng là khác biệt căn bản giữa nông nghiệp công nghệ cao với phương thức sản xuất phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm cảm tính.
Một thông số tưởng như rất nhỏ cũng có thể quyết định thành bại của cả mẻ sản xuất. "Có những lần hỏng toàn bộ vì nhiễm, có lần do giống thoái hóa, cũng có khi chỉ vì thông số môi trường chưa phù hợp. Muốn tìm ra một quy trình ổn định phải chấp nhận thử nghiệm và thất bại rất nhiều lần", anh kể. Những lần thất bại ấy dần trở thành dữ liệu để Tài hiệu chỉnh quy trình.
Từ chọn giống, chuẩn bị môi trường dinh dưỡng, cấy, nuôi sợi, kích thích hình thành quả thể đến thu hoạch đều được chuẩn hóa thành từng bước. Môi trường nuôi được nghiên cứu phối hợp từ gạo lứt, lòng đỏ trứng, bột đậu nành, dịch chiết khoai tây và các thành phần dinh dưỡng phù hợp khác.
Theo số liệu công bố năm 2026, việc cải tiến môi trường nuôi giúp năng suất tăng khoảng 15 đến 20%. Cơ sở có khả năng sản xuất hơn 2.000 phôi mỗi ngày, tỷ lệ nuôi cấy thành công đạt trên 98%, dây chuyền chế biến sâu vận hành theo tiêu chuẩn HACCP. Con số trên 98% có ý nghĩa đặc biệt với ngành nấm, bởi một trong những rủi ro lớn nhất là nhiễm vi sinh khiến phôi phải loại bỏ, kéo theo tổn thất về giống, nguyên liệu, điện năng, lao động và thời gian sử dụng phòng nuôi.
Hướng tới nông nghiệp làm chủ dữ liệu
Sau tám năm khởi nghiệp, Trần Tài vẫn coi nhà xưởng hiện nay là một hệ thống chưa hoàn thiện. Mục tiêu giai đoạn tiếp theo là tăng mức tự động hóa, tích hợp sâu hơn cảm biến, IoT và các công cụ phân tích dữ liệu vào sản xuất, xa hơn là chuẩn hóa sản phẩm để đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu.
Theo Tài, ngành nấm Việt Nam có dư địa lớn nhưng để đi xa, sản xuất phải thoát khỏi tình trạng mỗi hộ có một bí quyết riêng nhưng thiếu quy trình có thể kiểm chứng. "Muốn cạnh tranh, nhà xưởng phải chuẩn, công nghệ phải chuẩn và chất lượng phải ổn định. Không thể mẻ hôm nay tốt nhưng mẻ sau lại khác", anh nói.
Ở trang trại của Trần Tài, một mẻ nấm không chỉ được tạo nên từ giống và chất dinh dưỡng, mà còn từ dữ liệu về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, hệ thống xử lý không khí, kỹ thuật nuôi cấy và quy trình kiểm soát nhiễm. Đó cũng là hình ảnh của nông nghiệp hiện đại, nơi người nông dân không chỉ trực tiếp làm ra sản phẩm mà còn phải hiểu sinh học, vận hành thiết bị, kiểm soát quy trình và làm chủ dữ liệu.
