Trồng sầu riêng 30 năm, lão nông miền Tây thật thà nói về nỗi ngại khi mua máy về mà không biết dùng
"Tôi có nghe nhiều về nông nghiệp thông minh, về drone, về cảm biến và nhật ký điện tử. Nhưng nói thật, mình lớn tuổi rồi, tiếp cận công nghệ số không dễ. Máy móc mua về cũng chẳng biết vận hành ra sao"
Đó là chia sẻ của ông Dương Văn Đây, một nhà vườn trồng 2,8 ha sầu riêng lâu năm tại xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp trong hành trình tiếp cận với nông nghiệp thông minh.
Muốn làm chủ công nghệ nhưng thiếu kỹ năng vận hành
Công nghệ dù hiện đại vẫn chỉ là công cụ, con người mới là chủ thể quyết định sự thành bại của cuộc cách mạng về canh tác số tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Ông Dương Văn Đây, một nhà vườn trồng 2,8 ha sầu riêng lâu năm tại xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp, đã gắn bó với vườn cây của mình hơn ba mươi năm. Những năm gần đây, khi thị trường xuất khẩu đòi hỏi khắt khe hơn về chất lượng và truy xuất nguồn gốc, ông nhận thấy áp lực phải thay đổi phương thức canh tác là rất lớn. "Tôi có nghe nhiều về nông nghiệp thông minh, về drone, về cảm biến và nhật ký điện tử. Nhưng nói thật, mình lớn tuổi rồi, tiếp cận công nghệ số không dễ. Máy móc mua về cũng chẳng biết vận hành ra sao," ông Đây chia sẻ trong một buổi tọa đàm tại địa phương.
Theo ông Đây, khó khăn lớn nhất không phải là chi phí đầu tư thiết bị mà là thiếu người hướng dẫn tận tình, kèm cặp sát sao tại vườn. "Bà con chúng tôi cần được cầm tay chỉ việc, tập huấn ngay trên ruộng của mình chứ không phải ngồi trong hội trường nghe lí thuyết suông. Nếu có cán bộ kĩ thuật bám vườn, hướng dẫn từng bước từ lập nhật kí số, phun thuốc bằng drone đến nhập dữ liệu lên hệ thống, thì chúng tôi mới dám làm. Nhưng hiện nay, cán bộ khuyến nông xuống cơ sở ít và chủ yếu vẫn nói về kĩ thuật nhưng chúng tôi chậm tiếp thu," ông Đây bày tỏ.
Ông cũng thẳng thắn chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại. Đó là tình trạng một số người lợi dụng mã số vùng trồng để trục lợi, cho mượn hoặc kí khống khiến uy tín của nông sản địa phương bị đe dọa. Ông cho rằng nguyên nhân sâu xa là do nhận thức của một bộ phận nông dân còn hạn chế. "Nếu mình được đào tạo bài bản, hiểu được cái lợi của minh bạch thông tin thì tự khắc không ai dám làm sai. Nhân lực có hiểu biết thì mới bảo vệ được thương hiệu cho trái sầu riêng của chính mình," ông Đây nhấn mạnh.
Vai trò của hợp tác xã trong nông nghiệp thông minh
Không chỉ riêng nhà vườn, các hợp tác xã - tổ chức đóng vai trò trung tâm liên kết trong mô hình sản xuất mới cũng đang phải đối mặt với bài toán nhân lực. Ông Võ Văn Thạnh, Chủ tịch HĐQT HTX Hưng Lợi, (TP. Cần Thơ), cho biết HTX của ông là một trong những đơn vị tiên phong tham gia mô hình tổ nông dân chuyên nghiệp được thí điểm từ cuối năm 2022. Quy mô ban đầu vài chục ha, tập trung vào ruộng lúa, với sự tham gia của nhiều thành viên.
Vị Chủ tịch HĐQT HTX này thông tin: "Điểm mới của mô hình là chúng tôi tận dụng nhân lực trẻ, có học vấn khá tốt làm nông dân chuyên nghiệp. Việc này nhằm bảo đảm tính thống nhất trong chỉ đạo sản xuất và kết nối định hướng thị trường cho bà con. Tuy nhiên, vai trò này đặt lên vai chúng tôi nhiều đòi hỏi mới. HTX không chỉ là đầu mối thu mua, mà còn phải tổ chức tập huấn, hướng dẫn từng thành viên sử dụng các phần mềm quản lí, cập nhật sổ nhật kí điện tử".
Tại HTX Hưng Lợi, các thành viên còn chênh lệch trình độ rất lớn. Người trẻ tiếp thu công nghệ nhanh nhưng thiếu kinh nghiệm canh tác; người lớn tuổi có kinh nghiệm nhưng ngại thay đổi và khó làm quen với thiết bị số.
"Chúng tôi rất cần sự hỗ trợ từ các trường đại học, viện nghiên cứu để có các lớp đào tạo bài bản, không phải một hai buổi mà theo lộ trình dài hơi. Quan trọng hơn là phải xây dựng được đội ngũ cán bộ kĩ thuật tại chỗ, vừa am hiểu kĩ thuật canh tác thông minh, vừa biết sử dụng công nghệ, để có thể kèm cặp từng hộ dân, nhất là các hộ là người cao tuổi, hộ người trình độ chưa cao, bảo đảm ai cũng làm đúng quy trình," ông Thạnh chia sẻ.
Chiến lược đào tạo bài bản - Đầu tư cho nhân lực là đầu tư cho tương lai bền vững
Trước những thực tiễn ở ĐBSCL, PGS.TS Lê Văn Vàng, Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ, khẳng định: "Không có nhân lực thông minh thì không thể có sản phẩm thông minh. Đầu tư cho đào tạo nhân lực là giải pháp cốt lõi, quan trọng hơn đầu tư cho thiết bị công nghệ."
Trường Nông nghiệp đang triển khai chiến lược đào tạo đa cấp độ, bài bản cho vùng ĐBSCL. "Chúng tôi thiết kế các chương trình tập huấn theo lộ trình từ cấp quản lí vĩ mô, đến cơ sở và từng hộ nông dân, nhằm bảo đảm kiến thức khoa học kĩ thuật được chuyển hóa vào thực tế sản xuất”.
Trường đã phối hợp chặt chẽ với các HTX, Trường phối hợp để đưa sinh viên, giảng viên xuống đồng ruộng, hướng dẫn thực hành các phần mềm truy xuất, số hóa vùng trồng và áp dụng các quy chuẩn canh tác sạch.
Thời gian gần đây, các giải pháp công nghệ đột phá như drone hay chip truy xuất nguồn gốc, công nghệ dùng chip thông minh quét mã cho phép người dùng quét mã để biết toàn bộ lí lịch sản phẩm từ vùng trồng, quy trình chăm sóc đến dư lượng thuốc. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có giá trị khi được đặt trong tay người nông dân có đủ nhận thức và kĩ năng vận hành. Trường Nông nghiệp, các Sở Nông nghiệp & Môi trường ở ĐBSCL hiện nay đẩy mạnh việc đào tạo kĩ năng số cho nông dân song song với chuyển giao công nghệ. Khi người nông dân hiểu rõ và thực hành được các công cụ này, họ sẽ tự giác ghi chép đầy đủ, minh bạch, từ đó đẩy lùi các hành vi gian lận thương mại. Một nền nông nghiệp thông minh thực thụ phải có được nguồn nhân lực thông minh, và đó là trách nhiệm chung của nhà trường, nhà nước và toàn xã hội.
Từ thực tế nhà vườn, người canh tác lúa góc nhìn HTX đến chiến lược từ trường đại học đều thống nhất với nguyên lí xuyên suốt: nông nghiệp thông minh ở ĐBSCL không thể phát triển bền vững nếu thiếu đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản. Công nghệ dù hiện đại bao nhiêu vẫn chỉ là công cụ; con người với tư duy, kĩ năng và sự trung thực - mới là nhân tố làm nên thương hiệu nông sản Việt trên trường quốc tế. Đầu tư cho nhân lực hôm nay chính là nền tảng cho một nền nông nghiệp thông minh, hiện đại và bền vững mai sau.
