Đề án 1 triệu ha lúa: 'Mỏ vàng' rơm thương phẩm đang nghẽn ở đâu?
Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao đặt mục tiêu đến năm 2030 thu gom 100% rơm rạ ra khỏi đồng ruộng, nhưng thực tế tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) cho thấy rơm cuộn đang dư thừa trong khi đầu ra bế tắc, logistics kho bãi thiếu trầm trọng, tạo thành điểm nghẽn chưa có lời giải.
Đề án 1 triệu ha lúa: Nghịch lí từ đồng ruộng
Tại Hợp tác xã Dịch vụ Phú Nông Xanh (ấp Đồng Cơ, xã Vĩnh Điều, tỉnh An Giang), ông Trần Văn Hai, Giám đốc HTX chobbiết: “Chúng tôi đang triển khai thành công nhiều quy trình kĩ thuật tiên tiến: GlobalGAP, “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ, và sản xuất lúa kiểm soát dư lượng”. Nhưng khi được hỏi về khó khăn lớn nhất hiện nay, anh Hai thẳng thắn: “HTX chỉ bị vướng cái phần rơm thôi.”
Vấn đề không nằm ở khâu cuộn rơm. HTX đã đầu tư máy móc, bà con xã viên sẵn sàng thu gom. Nút thắt nằm ở chỗ khác: “Lượng rơm HTX quá nhiều, bây giờ mình chưa có chỗ tập kết. Nếu lấy rơm thương phẩm HTX phải có kho bãi, HTX mới tập kết rơm đó về đó mới bán cho công ty được.”
Thực tế này rất phổ biến. Tại Hợp tác xã Hưng Lợi (xã Đại Ngãi, Cần Thơ), ông Võ Văn Thạnh, Phó giám đốc HTX cho biết tình cảnh trớ trêu: “HTX đã mua thêm máy cuộn rơm, tổng cộng hai chiếc, nhưng năm nay vụ hè thu không có cuộn được, bởi vì đầu ra không có, không có người mua. Rơm cuộn lên thì chi phí phát sinh, không bán được là lỗ. Một số bà con xã viên bí quá phải đốt rơm”.
Nghịch lý nằm ở chỗ: đốt rơm thì vi phạm quy định của Đề án 1 triệu ha lúa, nhưng không đốt thì không có cách nào giải quyết. Ông Thạnh than: “Đốt rơm thì vi phạm mà không đốt thì không có cách giải quyết".
Bức tranh này phản ánh một thực tế rộng hơn: mỗi năm ĐBSCL phát sinh khoảng 75 triệu tấn rơm rạ, trong đó tỉ lệ bị đốt ngoài đồng từ 50% đến 55% . Nghiên cứu công bố tại Hội thảo “Chuỗi giá trị rơm rạ” tháng 11/2025 tại Cần Thơ xác định bốn nhóm khoảng trống chính, trong đó nổi bật là thiếu hạ tầng logistics chuyên dụng, không có sàn giao dịch chính thức, và chính sách giảm đốt rơm thiếu hỗ trợ tài chính cụ thể .
Cung - cầu không cân đối
Trong khi nông dân loay hoay với rơm cuộn không đầu ra, các đơn vị sản xuất máy cuộn rơm cũng đang chật vật với bài toán thị trường. Công ty TNHH MTV Cơ khí Nông nghiệp Phan Tấn (xã Mỹ Quý, tỉnh Đồng Tháp) là một trong những doanh nghiệp chuyên chế tạo máy cuộn rơm tại ĐBSCL.
Ông Võ Trung Lập, Phó giám đốc Công ty Phan Tấn, cho biết hiện công ty bán máy theo hai hình thức: bán trực tiếp cho nông dân, hợp tác xã với thanh toán thu đủ, hoặc bán thông qua các chương trình hỗ trợ của Nhà nước. Máy cuộn rơm có hai dòng chính: lái cơ và lái trợ lực với giá dao động từ trên 300 triệu đến dưới 400 triệu đồng/máy.
Điểm mấu chốt: công ty “chỉ sản xuất và bán máy thôi chứ không có thu mua rơm.” Toàn bộ khâu thu mua rơm hiện do tư nhân đảm nhiệm. Nhưng theo đại diện Phan Tấn, thị trường đang ở trạng thái bão hòa: “Lượng máy với lượng cuộn rơm được thu mua hiện nay nó cũng đang ở cái mức là bão hòa, tức là nó cũng đã đạt tới đỉnh của nó rồi.”
Ông Võ Trung Lập phân tích thêm: “Nếu mà cần đột phá thì chỉ có đang đợi các nhà máy nhiệt điện, nhà máy luyện thép đi vào hoạt động thì nó mới cần một lượng rơm lớn hơn, lúc đó lượng máy sẽ cần nhiều hơn. Thông tin từ các hội thảo cho thấy một số nhà máy luyện thép của châu Âu đang đầu tư vào Việt Nam, dùng rơm làm chất đốt để lấy chứng chỉ carbon”.
TS. Trần Minh Hải, Phó hiệu trưởng Trường Chính sách công & Phát triển nông thôn, cho biết tại hội thảo về nông nghiệp ở Cần Thơ trung tuần tháng 9, sắp tới có thể các doanh nghiệp Châu Âu sẽ đầu tư các nhà máy luyện thép sử dụng nguyên liệu từ rơm. Khi đó thị trường rơm sẽ tốt hơn.
Nhưng cho đến khi các nhà máy đó đi vào vận hành, nông dân vẫn phải đối mặt với thực tế: máy cuộn có thể mua bằng tiền mặt hoặc qua chương trình hỗ trợ ưu đãi của Chính phủ, nhưng rơm cuộn ra thì không biết bán hết cho các doanh nghiệp luyện thép và các nhà máy điện sinh khối hay không?
Giải pháp nào để tháo gỡ?
Thứ nhất, cần xác lập địa vị pháp lí cho rơm là tài nguyên sinh khối, không còn là “phế phụ phẩm". Nghiên cứu tại Hội thảo chuỗi giá trị rơm rạ đề xuất ban hành Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và Quy chuẩn Việt Nam (QCVN) cho rơm thương phẩm, đồng thời phát triển logistics sinh khối chuyên dụng . Khi rơm có tiêu chuẩn kĩ thuật và mã số hàng hóa, giao dịch mới có thể thoát khỏi tình trạng “alo - thỏa thuận” thiếu minh bạch.
Thứ hai, Nhà nước cần có cơ chế tài chính ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư kho bãi tập kết rơm. Đây là hạ tầng then chốt mà cả anh Trần Văn Hai (HTX Phú Nông Xanh) và đại diện Phan Tấn đều nhận diện là điểm nghẽn. Với đặc thù mưa nắng thất thường tại ĐBSCL, rơm thu gom mà không có kho che chắn thì chỉ vài trận mưa là hư hỏng, không thể bán cho đối tác công nghiệp.
Thứ ba, tích hợp cơ chế carbon với quy trình MRV (đo đạc - báo cáo - thẩm định) rõ ràng. Khi nông dân không đốt rơm, không vùi rơm trong ruộng ngập nước, họ đang tạo ra tín chỉ giảm phát thải có thể bán được. Dự án RiceEco cho thấy thu gom rơm giúp giảm đến 3 tấn CO₂ tương đương mỗi ha so với vùi rơm trong ruộng ngập nước . Đây là nguồn thu nhập bổ sung cần được thể chế hóa.
Thứ tư, chờ đợi và thúc đẩy các dự án công nghiệp tiêu thụ rơm quy mô lớn. Nhà máy luyện thép của châu Âu sử dụng rơm làm chất đốt để lấy chứng chỉ carbon là tín hiệu tích cực. Các nhà máy nhiệt điện sinh khối cũng là đầu ra tiềm năng. Nhưng để các dự án này thành hiện thực, cần có cam kết chính sách dài hạn và vùng nguyên liệu rơm ổn định.
Nếu không có giải pháp đồng bộ cho chuỗi giá trị rơm rạ, mục tiêu 100% rơm được thu gom ra khỏi đồng của Đề án 1 triệu ha sẽ khó thành hiện thực. Rơm sẽ tiếp tục bị đốt, phát thải sẽ tiếp tục tăng, và nông dân sẽ tiếp tục chịu thiệt trong một nghịch lí không đáng có: có tài nguyên trong tay nhưng không thể biến thành thu nhập.
