Giảm giống, bớt phân, ít thuốc: Nông dân miền Tây được gì từ đề án 1 triệu ha?
Đề án 1 triệu ha lúa phát thải thấp mở hướng để Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nâng giá trị, giảm phát thải, thúc đẩy công nghệ xanh.
Từ 1 triệu ha lúa đến sản xuất xanh
ĐBSCL đang chuyển mình từ nền nông nghiệp dựa vào tài nguyên và sản lượng sang mô hình tạo giá trị cao, giảm phát thải, thích ứng biến đổi khí hậu và dựa trên khoa học công nghệ.
Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đến năm 2030 (gọi tắt là Đề án 1 triệu ha) là điểm khởi đầu để tổ chức lại sản xuất, quản trị các vùng nguyên liệu và tiến tới một nền nông nghiệp thông minh.
Tại Cà Mau, các mô hình thí điểm bước đầu cho thấy khi thay đổi phương thức canh tác, hiệu quả kinh tế có thể tăng đồng thời với giảm tác động môi trường. Ông Tô Hoài Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh Cà Mau cho biết, các mô hình sản xuất lúa theo đề án 1 triệu ha đã giảm giống gieo sạ 20-40%, giảm phân đạm khoảng 20%, giảm 2-4 lần phun thuốc bảo vệ thực vật, giảm chi phí 2-3 triệu đồng/ha và tăng lợi nhuận 2-4 triệu đồng/ha tùy mùa vụ. Kế hoạch của Cà Mau đến năm 2030 là thực hiện 55.000 ha trong Đề án 1 triệu ha.
Công nghệ đang trở thành công cụ trực tiếp trên đồng ruộng. Tài liệu của Cà Mau xác định các lĩnh vực cần ưu tiên gồm nông nghiệp thông minh, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật trong quản lí sản xuất, công nghệ sinh học, công nghệ xử lí nước, năng lượng tái tạo và chuyển đổi số (CĐS) trong quản trị tài nguyên, thị trường.
Thực tế đã xuất hiện nhiều công cụ gần với mô hình nông nghiệp thông minh như máy sạ hàng, thiết bị bay drone, hệ thống tưới “ướt - khô xen kẽ”, nhật kí điện tử và các hệ thống giám sát, quản lí dữ liệu. Khi những công cụ này được kết nối với dữ liệu thời tiết, đất, nước, sâu bệnh và thị trường, người sản xuất có thể chuyển từ quyết định theo kinh nghiệm sang quyết định dựa trên dữ liệu.
Ông Trần Văn Trưa, Giám đốc Phát triển thị trường ĐBSCL & Đông Nam Bộ, Công ty TNHH Syngenta Việt Nam, cho rằng chuyển đổi xanh không phải là sự đánh đổi giữa năng suất và môi trường, mà có thể giải bằng khoa học và công nghệ. Theo ông, nền tảng số Cropwise cung cấp cảnh báo thời tiết, khuyến nghị thời điểm phun thuốc và dự báo dịch hại dựa trên dữ liệu từng thửa ruộng, kết hợp giải pháp sinh học và mô hình canh tác chính xác. Tại ĐBSCL, Syngenta đã đào tạo gần 500 phi công drone, góp phần đưa công nghệ tiếp cận trực tiếp với nông dân.
Thuận thiên, liên kết và giá trị hệ sinh thái
.jpg)
Các nhà quản lí cũng nhấn mạnh chuyển đổi xanh ĐBSCL phải dựa trên tư duy “thuận thiên”, phù hợp tinh thần Nghị quyết 120/NQ-CP. Thay vì chống lại tự nhiên bằng mọi giá, sản xuất cần thích ứng linh hoạt với điều kiện mặn, lợ, ngọt; lựa chọn sinh kế theo hệ sinh thái và tôn trọng dòng chảy tự nhiên.
Mô hình tôm - lúa ở Cà Mau là ví dụ rõ nét. Với gần 90.000 ha, mô hình này kết hợp nuôi tôm nước mặn mùa khô và sản xuất lúa nước ngọt mùa mưa, tạo sản phẩm chất lượng cao, an toàn và phát thải thấp. Đây cũng là cách tiếp cận cho thấy nông nghiệp ĐBSCL không nên chỉ tính bằng diện tích hay sản lượng, mà cần tính bằng giá trị của cả hệ sinh thái và chuỗi sản phẩm.
Muốn Đề án 1 triệu ha tạo tác động rộng hơn, liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lí phải được củng cố. Tài liệu Cà Mau cho biết năm 2025, địa phương có 9 doanh nghiệp liên kết sản xuất, tiêu thụ lúa gạo với 11 hợp tác xã, tổ hợp tác, trên diện tích hơn 48.000 ha. Những liên kết này góp phần ổn định đầu ra, nâng thu nhập và thúc đẩy sản xuất xanh.
Từ Đề án 1 triệu ha, yêu cầu lớn hơn đối với ĐBSCL là hình thành nền nông nghiệp vừa xanh vừa thông minh. CĐS không dừng ở nhật ký điện tử, mà tiến tới bản đồ số tài nguyên nước, hệ thống giám sát môi trường, dữ liệu khí hậu vùng, truy xuất nguồn gốc điện tử và sàn thương mại số cho nông sản xanh.
Khi dữ liệu được chia sẻ giữa các địa phương, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lí, việc điều hành sản xuất có thể chính xác hơn. Dữ liệu giúp dự báo rủi ro, tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát phát thải và kết nối thị trường. Đây là nền tảng để AI, IoT và các công nghệ mới phát huy hiệu quả thay vì được triển khai rời rạc.
Hướng tới nền nông nghiệp xanh, thông minh
Một yêu cầu khác là phát triển kinh tế tuần hoàn. Rơm rạ cần được quản lí theo hướng giảm phát thải và tận dụng làm nguyên liệu; phụ phẩm nông nghiệp, thủy sản phải được xem là nguồn tài nguyên; nước cần được sử dụng tiết kiệm; năng lượng tái tạo có thể được đưa vào sản xuất. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực lên tài nguyên và mở thêm nguồn thu cho nông dân.
Chuyển đổi xanh vì vậy không chỉ là chuyện của cây lúa. ĐBSCL cần đồng thời phát triển lúa phát thải thấp, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tái sinh, mô hình tôm - lúa, tôm sinh thái, thủy sản tuần hoàn và các vùng nguyên liệu xanh. Mỗi địa phương cần lựa chọn lợi thế sinh thái, nhưng phải đặt trong quy hoạch và liên kết chung của toàn vùng.
GS.TS Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, nhấn mạnh ngành lúa gạo đang đứng trước sức ép kép: biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, trong khi sản xuất phải giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt là khí mê-tan. Khoa học và đổi mới sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi được nông dân ứng dụng hiệu quả trên đồng ruộng.
Đề án 1 triệu ha có thể được nhìn như một “phòng thí nghiệm” lớn cho quá trình đổi mới nông nghiệp ĐBSCL. Từ một thửa ruộng giảm giống, giảm phân, giảm thuốc và giảm phát thải, vùng có thể tiến tới những cánh đồng được quản trị bằng dữ liệu, sản phẩm được truy xuất bằng công nghệ và giá trị được tạo ra từ cả chuỗi.
Nếu khoa học công nghệ là động lực, doanh nghiệp là cầu nối thị trường, hợp tác xã là tổ chức sản xuất và nông dân là chủ thể, ĐBSCL có cơ hội hình thành mô hình nông nghiệp xanh, thông minh, thích ứng và có sức cạnh tranh cao. Đó là bước đi cần thiết để từ mục tiêu 1 triệu ha lúa chất lượng cao, vùng mở rộng tư duy sang một nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, phát thải thấp và tạo giá trị bền vững.
