TS Giang Chấn Tây: ‘Đừng trao quyền cho nhà bán lẻ xăng dầu… trên giấy’
Không thể yêu cầu doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu phải bán liên tục nhưng lại không có cơ chế bảo đảm những điều kiện tối thiểu để họ duy trì hoạt động.
Dự thảo 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu ngày 24-9-2026 đang nhận được sự quan tâm đông đảo của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khối bán lẻ. Một trong những điểm đáng chú ý là việc trao thêm quyền chủ động quyết định giá cho doanh nghiệp ở các khâu khác nhau.
Tuy nhiên, theo TS Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc trao quyền mà phải thiết kế được một cơ chế để quyền đó có thể thực hiện trên thực tế. Ông cho nhấn mạnh nguyên tắc cần được xác lập rõ: “Bên bán buôn quyết định giá bán buôn, bên trực tiếp bán lẻ quyết định giá bán lẻ và tự chịu trách nhiệm về quyết định kinh doanh của mình”.
Trao đổi với Một Thế Giới, TS Giang Chấn Tây phân tích những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện trong Dự thảo 14.
Chưa giải quyết triệt để quan hệ giữa bán buôn và bán lẻ
- Thưa ông, Dự thảo 14 đã cho phép thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối không thuộc hệ thống của đầu mối được quyết định giá theo cơ chế thị trường. Tuy nhiên, ông cho rằng quy định này vẫn chưa giải quyết triệt để quan hệ giữa người bán buôn và người bán lẻ. Theo ông, quyền quyết định giá bán lẻ cần được thiết kế như thế nào?
TS Giang Chấn Tây: Theo tôi, nguyên tắc phải thật rõ ràng. Đó là thương nhân đầu mối, thương nhân cung cấp quyết định giá bán buôn; doanh nghiệp trực tiếp bán lẻ quyết định giá bán lẻ trên cơ sở giá mua thực tế, chi phí kinh doanh và cạnh tranh trên thị trường.
Điều quan trọng là không nên phân biệt doanh nghiệp bán lẻ mua hàng theo hình thức nào, chẳng hạn mua bán tự do, đại lý hay nhượng quyền thương mại.
Thực tế hiện nay, có doanh nghiệp đầu mối không muốn ký hợp đồng mua bán tự do hoặc hợp đồng đại lý mà yêu cầu doanh nghiệp bán lẻ tham gia theo hình thức nhượng quyền. Khi đó, doanh nghiệp vừa phát triển thương hiệu, quảng bá thương hiệu, vừa ràng buộc doanh nghiệp bán lẻ vào hệ thống của mình.
Nếu lấy hình thức hợp đồng làm căn cứ để hạn chế quyền quyết định giá bán lẻ thì theo tôi là chưa phù hợp với nguyên tắc thị trường.
Doanh nghiệp trực tiếp bán hàng cho người tiêu dùng phải có quyền quyết định giá bán lẻ và tự chịu trách nhiệm về quyết định đó.
Bởi nếu một doanh nghiệp vừa bán buôn, vừa trực tiếp bán lẻ, đồng thời lại có khả năng chi phối giá bán lẻ của chính những doanh nghiệp đang mua hàng của mình thì rất dễ phát sinh xung đột lợi ích.
- Một vấn đề từng khiến doanh nghiệp bán lẻ rất khó khăn là chiết khấu xuống quá thấp, thậm chí có thời điểm gần như 0 đồng. Dự thảo đã đưa ra công thức giá gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh, lợi nhuận và thuế. Theo ông, như vậy đã đủ để bảo đảm một khoảng chênh hợp lý cho doanh nghiệp bán lẻ chưa?
TS Giang Chấn Tây: Theo tôi là chưa đủ. Điều doanh nghiệp bán lẻ quan tâm nhất không phải chỉ là công thức tính giá trên giấy, mà là giá bán buôn có bảo đảm đủ khoảng chênh để doanh nghiệp trang trải chi phí kinh doanh và có lợi nhuận hợp lý hay không.
Nếu doanh nghiệp đầu mối được quyền quyết định giá bán buôn và đồng thời công bố giá bán lẻ nhưng không có cơ chế kiểm soát hợp lý khoảng cách giữa hai mức giá này thì hoàn toàn có thể xảy ra tình trạng giá bán buôn bằng hoặc sát giá bán lẻ.
Khi đó, chiết khấu chỉ còn vài đồng, thậm chí gần như bằng 0 đồng. Vì vậy, tôi cho rằng Dự thảo cần có cơ chế giám sát khoảng chênh giữa giá bán buôn và giá bán lẻ, thay vì để doanh nghiệp cung cấp tự quyết định khoảng cách này theo hướng có lợi cho mình.
Không nên để doanh nghiệp có vị trí ở khâu bán buôn sử dụng giá bán buôn hoặc điều kiện thương mại khiến doanh nghiệp bán lẻ phụ thuộc, không thể cạnh tranh bình đẳng hoặc không đủ bù đắp chi phí kinh doanh hợp lý.
Nếu không giải quyết được vấn đề này thì rất khó nói lợi ích giữa các khâu trong hệ thống kinh doanh xăng dầu đã thực sự hài hòa.
Doanh nghiệp trực tiếp bán hàng cho người tiêu dùng phải có quyền quyết định giá bán lẻ và tự chịu trách nhiệm về quyết định đó.
TS Giang Chấn Tây
Mở rộng quyền lựa chọn nguồn cung
- Dự thảo cũng quy định cửa hàng muốn ngừng bán phải thông báo và về nguyên tắc phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận, trừ trường hợp bất khả kháng. Ông có cho rằng quy định này cần được điều chỉnh?
TS Giang Chấn Tây: Tôi cho rằng cần bổ sung trường hợp doanh nghiệp được quyền tạm ngừng nhập hàng hoặc tạm ngừng bán khi nhà cung cấp không bảo đảm nguồn hàng hoặc điều kiện thương mại khiến doanh nghiệp bán lẻ không đủ bù đắp chi phí kinh doanh hợp lý.
Nói đơn giản, nếu giá bán lẻ chênh lệch quá nhỏ so với giá bán buôn, doanh nghiệp càng bán càng lỗ thì không thể yêu cầu họ phải tiếp tục bán trong mọi trường hợp.
Doanh nghiệp phải có quyền chủ động kinh doanh, nhưng đi cùng với đó là nghĩa vụ thông báo cho cơ quan quản lý theo quy định.
Không thể yêu cầu doanh nghiệp phải bán liên tục nhưng lại không có cơ chế bảo đảm những điều kiện tối thiểu để họ duy trì hoạt động.
Theo tôi, quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp bán lẻ phải bao gồm quyền lựa chọn đối tác, lựa chọn nguồn cung và quyền từ chối những điều kiện thương mại không bảo đảm khả năng kinh doanh bình thường.
- Ông cũng đề nghị mở rộng quyền lựa chọn nguồn cung đối với doanh nghiệp mua đứt bán đoạn. Điều này có ý nghĩa như thế nào đối với thị trường?
TS Giang Chấn Tây: Nếu doanh nghiệp mua đứt bán đoạn được quyền lựa chọn mua hàng từ nhiều nguồn cung đủ điều kiện thì khả năng cạnh tranh sẽ thực chất hơn.
Càng có nhiều nguồn cung, doanh nghiệp bán lẻ càng có khả năng lựa chọn về giá, chất lượng dịch vụ và điều kiện thương mại. Qua đó tạo sức ép cạnh tranh ở chính khâu bán buôn.
Tất nhiên, việc mở rộng nguồn cung phải đi cùng điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Hàng hóa phải được giao nhận thực tế, có hóa đơn, chứng từ và truy xuất được nguồn gốc để ngăn tình trạng mua bán lòng vòng.
Càng có nhiều nguồn cung, doanh nghiệp bán lẻ càng có khả năng lựa chọn về giá, chất lượng dịch vụ và điều kiện thương mại
TS Giang Chấn Tây
Khi nhà cung cấp cũng là đối thủ cạnh tranh
- Một vấn đề ông đặc biệt nhấn mạnh là xung đột lợi ích khi doanh nghiệp đầu mối vừa bán buôn cho doanh nghiệp bán lẻ, vừa sở hữu hệ thống bán lẻ cạnh tranh trực tiếp với chính khách hàng của mình. Theo ông, Dự thảo 14 cần xử lý vấn đề này như thế nào?
TS Giang Chấn Tây: Đây là vấn đề tôi cho rằng cần được Hội nghị và Ban soạn thảo đặc biệt lưu ý.
Một doanh nghiệp đầu mối có thể vừa bán buôn xăng dầu cho chúng tôi, vừa sở hữu hệ thống cửa hàng bán lẻ cạnh tranh trực tiếp với chúng tôi.
Như vậy, họ vừa là nhà cung cấp, vừa là đối thủ cạnh tranh của chính khách hàng của mình.
Nếu doanh nghiệp đầu mối còn có khả năng tác động đến giá bán buôn, chiết khấu và điều kiện thương mại của doanh nghiệp bán lẻ thì nguy cơ xung đột lợi ích là rất rõ.
Do đó, Dự thảo cần có cơ chế bảo đảm doanh nghiệp đầu mối không sử dụng lợi thế ở khâu bán buôn để tạo bất lợi cho doanh nghiệp bán lẻ là khách hàng của mình, trong khi chính họ cũng đang trực tiếp cạnh tranh ở khâu bán lẻ.
Cần bổ sung nguyên tắc chống phân biệt đối xử về giá bán buôn, chiết khấu và các điều kiện thương mại.
.jpg)
- Ông từng đặt vấn đề liệu cơ chế như vậy có thể tạo cơ hội cho doanh nghiệp đầu mối vi phạm Luật Cạnh tranh. Ông đề xuất giải pháp cụ thể nào?
TS Giang Chấn Tây: Theo tôi, đối với doanh nghiệp đầu mối vừa bán buôn vừa trực tiếp tham gia bán lẻ, cần nghiên cứu việc tách bạch hai hoạt động này.
Có thể yêu cầu thành lập doanh nghiệp riêng, hạch toán tách bạch, minh bạch chi phí và giá giữa hoạt động bán buôn với bán lẻ.
Việc này vừa giúp cơ quan quản lý dễ giám sát, vừa hạn chế xung đột lợi ích và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn.
Một doanh nghiệp đầu mối vừa bán buôn cho doanh nghiệp bán lẻ, vừa trực tiếp bán lẻ để cạnh tranh với chính khách hàng của mình thì cần được kiểm soát rất chặt.
Nếu lợi dụng vị trí ở khâu bán buôn để áp đặt giá, chiết khấu hoặc điều kiện thương mại bất lợi nhằm hạn chế khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp bán lẻ thì đó là vấn đề cần được xem xét, xử lý theo Luật Cạnh tranh.
Vì vậy, Nghị định mới không nên tạo ra cơ chế hoặc cơ hội để những hành vi có nguy cơ vi phạm pháp luật về cạnh tranh tiếp tục tồn tại.
Quỹ bình ổn: Nếu vẫn giữ, phải tính đến rủi ro hàng tồn kho
- Một vấn đề khác ông đặt ra là Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Nếu vẫn tiếp tục duy trì cơ chế này, theo ông mức độ can thiệp giảm giá cần được giới hạn như thế nào để không đẩy doanh nghiệp bán lẻ vào tình trạng lỗ nặng do hàng tồn kho?
TS Giang Chấn Tây: Nếu quyết tâm giữ Quỹ bình ổn thì phải tính đến tác động của việc can thiệp giảm giá đối với lượng hàng tồn kho của doanh nghiệp bán lẻ.
Chẳng hạn, khi doanh nghiệp đã nhập hàng ở mức giá cao nhưng sau đó giá bán trên thị trường bị điều chỉnh giảm mạnh, doanh nghiệp sẽ chịu thiệt hại trực tiếp trên lượng hàng tồn kho.
Đây là vấn đề đã từng được doanh nghiệp phản ánh, đặc biệt trong quý I/2026.
Vì vậy, nếu Quỹ bình ổn tiếp tục được duy trì thì cần nghiên cứu rõ mức độ can thiệp, kể cả tỷ lệ giảm giá trên giá bán, để tránh tạo ra những cú sốc quá lớn đối với doanh nghiệp bán lẻ.
Điều quan trọng là phải tính toán được cơ chế phân bổ rủi ro giữa các khâu, chứ không thể để doanh nghiệp bán lẻ phải gánh toàn bộ hậu quả khi chính sách điều hành giá thay đổi.
Dự thảo 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu đã có những thay đổi đáng chú ý theo hướng vận hành thị trường. Tuy nhiên, nếu không xử lý được mối quan hệ giữa giá bán buôn, giá bán lẻ, chiết khấu và xung đột lợi ích giữa doanh nghiệp đầu mối với doanh nghiệp bán lẻ thì những bất cập cũ vẫn có thể tái diễn.
TS Giang Chấn Tây
Không chỉ thay đổi cách tính giá
- Nếu được gửi một số kiến nghị trọng tâm tới Ban soạn thảo Dự thảo 14, ông muốn nhấn mạnh những vấn đề nào?
TS Giang Chấn Tây: Tôi cho rằng có 5 nhóm vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
Thứ nhất, cần quy định rõ nguyên tắc: bên bán buôn quyết định giá bán buôn, bên trực tiếp bán lẻ quyết định giá bán lẻ theo cơ chế thị trường và chịu trách nhiệm về quyết định giá của mình.
Thứ hai, cần có cơ chế ngăn tình trạng giá bán buôn bằng hoặc sát giá bán lẻ, bảo đảm doanh nghiệp bán lẻ có điều kiện trang trải chi phí kinh doanh hợp lý và có lợi nhuận để duy trì hoạt động.
Thứ ba, cần bổ sung quyền tạm ngừng nhập hàng hoặc tạm ngừng bán trong trường hợp nguồn cung hoặc điều kiện thương mại không bảo đảm cho doanh nghiệp duy trì hoạt động bình thường, đi kèm nghĩa vụ thông báo theo quy định.
Thứ tư, bảo đảm quyền lựa chọn nguồn cung đối với doanh nghiệp mua đứt bán đoạn, đồng thời kiểm soát chặt việc mua bán lòng vòng, không có giao nhận hàng hóa thực tế.
Thứ năm, cần bổ sung quy định chống phân biệt đối xử về giá bán buôn, chiết khấu và điều kiện thương mại; đồng thời tách bạch hoạt động bán buôn và bán lẻ đối với doanh nghiệp đầu mối có tham gia cả hai khâu, có thể nghiên cứu yêu cầu thành lập pháp nhân riêng và hạch toán độc lập.
Tôi cho rằng đây là những vấn đề rất quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của khối doanh nghiệp bán lẻ.
Dự thảo lần này không chỉ cần thay đổi cách tính giá, mà quan trọng hơn là phải thiết lập được mối quan hệ thị trường rõ ràng giữa các khâu.
Ai bán buôn thì quyết định giá bán buôn. Ai bán lẻ thì quyết định giá bán lẻ và tự chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh của mình.
Có như vậy mới tạo được cạnh tranh thực chất và hướng tới hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Xin cảm ơn ông!
Dự thảo lần thứ 14 Nghị định kinh doanh xăng dầu do Bộ Công Thương hoàn thành vào cuối tháng 9/2026 có một số điểm mới như sau: Đề xuất đưa toàn bộ số dư Quỹ bình ổn giá xăng dầu về tập trung tại Kho bạc Nhà nước. Doanh nghiệp phải kiểm toán độc lập chuyên đề về Quỹ bình ổn trong thời hạn tối đa 12 tháng; Doanh nghiệp bán buôn quyết định giá bán buôn, doanh nghiệp bán lẻ tự quyết định giá bán lẻ theo thị trường; Đề xuất phương án thương nhân phân phối được ký hợp đồng mua hàng từ một hoặc nhiều đầu mối/thương nhân khác; Đặt ra các nguyên tắc thị trường minh bạch để hạn chế tình trạng chiết khấu 0 đồng gây khó khăn cho cửa hàng bán lẻ…
