MI5 cảnh báo các đại học Anh cắt quan hệ với viện nghiên cứu Trung Quốc
Cơ quan tình báo nội địa Anh MI5 cảnh báo hơn 100 học giả có liên hệ với nước này từng tham gia các dự án được tài trợ thông qua một viện nghiên cứu Trung Quốc.
Vụ việc làm gia tăng lo ngại về an ninh nghiên cứu trong các lĩnh vực nhạy cảm như AI, an ninh mạng và công nghệ liên lạc bí mật.
MI5 cảnh báo nguồn tiền đứng sau các dự án nghiên cứu
MI5 ngày 1/10 đưa ra cảnh báo đặc biệt cụ thể đối với các trường đại học Anh, trong đó đề nghị những cơ sở này rà soát và chấm dứt các thỏa thuận hợp tác với Viện nghiên cứu kĩ nghệ tổng hợp Trung Quốc (CGTRI).
Theo MI5, CGTRI có “mối liên hệ rất chặt chẽ” với MSS, cơ quan tình báo của Trung Quốc. Cơ quan tình báo Anh cho rằng mục đích chính của CGTRI là tài trợ cho những nghiên cứu có thể trực tiếp nâng cao năng lực hoạt động gián điệp kĩ thuật của MSS.
Những lĩnh vực được nhắc tới gồm trí tuệ nhân tạo (AI), an ninh mạng, liên lạc bí mật và steganography, tức kĩ thuật giấu thông tin bí mật bên trong những tệp hoặc thông điệp trông có vẻ bình thường.
Điểm đáng chú ý là quy mô của các mối liên hệ này. MI5 cho biết đã xác định hơn 100 học giả có liên hệ với Anh từng đóng góp cho các dự án được MSS tài trợ thông qua CGTRI. Cơ quan này đồng thời cho rằng nhiều trường đại học và cá nhân có thể đã hợp tác với CGTRI trong thiện chí, do mối liên hệ giữa tổ chức này với MSS được che giấu hoặc không dễ nhận biết.
MI5 không công bố danh tính những trường đại học hay học giả bị nghi ngờ có quan hệ nghiên cứu với CGTRI. Thay vào đó, cơ quan này yêu cầu các trường lập tức rà soát những dự án đang thực hiện cũng như các kế hoạch hợp tác trong tương lai, đồng thời xác định nguồn tài chính cuối cùng đứng sau các dự án nghiên cứu với đối tác Trung Quốc.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hợp tác khoa học quốc tế ngày càng có sự giao thoa giữa nghiên cứu dân sự và những công nghệ có thể được sử dụng cho mục đích quân sự hoặc tình báo.
Các trường đại học Anh được yêu cầu rà soát toàn bộ hợp tác với viện nghiên cứu Trung Quốc
Cảnh báo của MI5 lập tức thu hút sự chú ý của giới đại học Anh. Vivienne Stern, Giám đốc điều hành Universities UK, tổ chức đại diện cho 142 trường đại học, cho biết tổ chức này đang xem xét cảnh báo.
Bà cho rằng khu vực đại học đã đầu tư đáng kể trong những năm gần đây để tăng cường quy trình thẩm định đối tác, đánh giá rủi ro và bảo đảm an ninh nghiên cứu.
Libby Hackett, Giám đốc điều hành Russell Group, nhóm gồm 24 trường đại học hàng đầu Anh, cũng cho biết các trường đại học hiểu rằng họ là “mục tiêu của những tác nhân thù địch”.
Trong khi đó, Jarvis, quan chức chính phủ Anh phụ trách vấn đề này, cho biết đã gửi thư tới hiệu trưởng các trường đại học trên toàn quốc, đề nghị chấm dứt những thỏa thuận với CGTRI.
“Quan hệ đối tác quốc tế có vai trò quan trọng để các trường đại học và viện nghiên cứu tiếp tục phát triển”, ông nói, đồng thời khẳng định chính phủ sẽ có những biện pháp mạnh để ứng phó với các mối đe dọa.
MI5 cũng đưa ra cảnh báo pháp lí đáng chú ý. Những nhà nghiên cứu tiếp tục thực hiện công việc được CGTRI tài trợ được khuyến nghị tìm kiếm tư vấn pháp lí liên quan tới khả năng vi phạm Đạo luật An ninh Quốc gia của Anh. Các hành vi được nhắc tới bao gồm hỗ trợ hoặc nhận lợi ích vật chất từ một cơ quan tình báo nước ngoài.
Điều này cho thấy vấn đề không còn chỉ được xem xét dưới góc độ quản trị đại học hay kiểm soát nguồn tài trợ nghiên cứu. Trong một số trường hợp, việc nhận tài trợ hoặc hợp tác nghiên cứu có thể đặt các cá nhân trước những vấn đề pháp lí liên quan tới an ninh quốc gia.
Tuy nhiên, cảnh báo của MI5 không đồng nghĩa mọi hoạt động hợp tác khoa học với Trung Quốc đều bị coi là nguy cơ an ninh. Chính cơ quan này cũng tập trung vào việc xác định nguồn tài trợ cuối cùng và mối liên hệ thực chất phía sau các dự án, thay vì đưa ra lệnh cấm chung đối với hợp tác học thuật với Trung Quốc.
Bắc Kinh bác cáo buộc, căng thẳng an ninh nghiên cứu gia tăng
Đại sứ quán Trung Quốc tại London bác bỏ cáo buộc của MI5. Cơ quan này cho rằng những cáo buộc nhằm vào tổ chức Trung Quốc là “tưởng tượng và hoàn toàn bịa đặt”, đồng thời phản đối mạnh mẽ những gì họ gọi là cáo buộc không có cơ sở.
Phía Trung Quốc khẳng định các hoạt động trao đổi và hợp tác giữa đại học Anh với Trung Quốc được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, tuân thủ luật pháp và mang lại lợi ích cho cả hai bên.
Lập trường này phản ánh một bất đồng ngày càng rõ giữa hai bên về ranh giới giữa hợp tác khoa học và an ninh quốc gia. Trong khi Anh và các đồng minh ngày càng quan tâm tới nguy cơ công nghệ dân sự bị chuyển hướng sang mục đích tình báo hoặc quân sự, Bắc Kinh nhiều lần phản đối việc mở rộng khái niệm an ninh quốc gia để hạn chế hợp tác khoa học.
Đại sứ Trung Quốc tại Anh Zheng Zeguang từng cho rằng một số người tại Anh vẫn nhìn Trung Quốc bằng “lăng kính lỗi thời”, có thành kiến về ý thức hệ và mở rộng quá mức khái niệm an ninh quốc gia, từ đó gây cản trở cho trao đổi khoa học - công nghệ giữa hai nước.
Những lo ngại của phương Tây về hoạt động tình báo Trung Quốc cũng không chỉ xuất hiện trong lĩnh vực đại học. Hồi tháng 6, các thành viên của liên minh tình báo Five Eyes, trong đó có Anh và Mỹ, cảnh báo các cơ quan tình báo quân sự Trung Quốc đang sử dụng ngày càng nhiều nền tảng mạng nghề nghiệp và tuyển dụng trực tuyến để tiếp cận nhân sự chính phủ và quân đội của các nước Five Eyes.
Tại Anh, các trường đại học cũng đã được yêu cầu tăng cường khả năng chống lại những hình thức đe dọa và gây ảnh hưởng từ Trung Quốc. MI5 đã thiết lập chương trình tư vấn nhằm hỗ trợ các trường xử lí những vấn đề này. Giám đốc MI5 Ken McCallum trước đó cũng nói với lãnh đạo các trường đại học rằng Trung Quốc và một số quốc gia khác đang tìm cách gây ảnh hưởng tới hoạt động nghiên cứu và giảng dạy.
Tranh luận này đã xuất hiện từ trước cảnh báo mới nhất. Năm 2024, Financial Times từng đưa tin các học giả tại Imperial College London hợp tác với các nhà khoa học thuộc những tổ chức Trung Quốc có liên hệ với lĩnh vực quốc phòng. Các nghiên cứu có khả năng ứng dụng quân sự này có sự tham gia của học giả Imperial College với tư cách đồng tác giả trong ít nhất năm công trình.
Vụ CGTRI vì vậy cho thấy một vấn đề rộng hơn đối với các trường đại học Anh: làm thế nào duy trì dòng chảy hợp tác khoa học quốc tế, trong khi vẫn xác định được nguồn tiền, mục đích nghiên cứu và những bên thực sự hưởng lợi từ công nghệ được tạo ra.
Trong các lĩnh vực như AI, an ninh mạng và công nghệ liên lạc, câu hỏi này càng trở nên phức tạp bởi một nghiên cứu có thể bắt đầu với mục tiêu dân sự nhưng vẫn có khả năng được ứng dụng cho quốc phòng, tình báo hoặc giám sát. Cảnh báo của MI5 cho thấy London đang muốn các trường không chỉ kiểm tra đối tác trực tiếp, mà còn truy tới nguồn tài trợ cuối cùng trước khi quyết định có tiếp tục một quan hệ hợp tác hay không.