Bác sĩ Trương Hữu Khanh: Bệnh não mô cầu nguy hiểm với cá nhân nhưng không có khả năng thành dịch
Hồ Quang•20/10/2026 14:16
Trước nỗi lo não mô cầu lây lan, bác sĩ Trương Hữu Khanh chỉ ra đặc tính lâm sàng rầm rộ giúp chặn đứng chuỗi lây truyền và cách phân biệt căn bệnh này với sốt siêu vi.
Những ngày gần đây, thông tin về các ca mắc bệnh do vi khuẩn não mô cầu xuất hiện tại Trường THCS Hai Bà Trưng (xã Hiệp Phước, TP.HCM) nhận được sự quan tâm lớn từ dư luận. Tâm lí lo ngại về một đợt dịch lây lan rộng trong trường học hay cộng đồng bắt đầu lan truyền, khiến nhiều bậc phụ huynh hoang mang. Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên môn của các chuyên gia dịch tễ, đây không phải là một căn bệnh mới, cũng không sở hữu các đặc tính để có thể bùng phát thành dịch lớn. Vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở sự hoang mang đại trà, mà là nâng cao năng lực nhận biết, phát hiện sớm ở từng cá nhân nhằm tránh những hậu quả đáng tiếc.
Bác sĩ Trương Hữu Khanh – Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM . Ảnh: NVCC
Yếu tố thời tiết và các chủng huyết thanh
Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới về việc bệnh não mô cầu xuất hiện tại Trường THCS Hai Bà Trưng và rơi đúng vào thời điểm giao mùa, bác sĩ Trương Hữu Khanh – Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM khẳng định, đây là đặc tính dịch tễ vốn có từ trước tới nay chứ không phải điều bất thường. Vào giai đoạn thời tiết chuyển dịch từ cuối mùa mưa sang mùa lạnh, các bệnh lí lây truyền qua đường hô hấp nói chung đều có xu hướng gia tăng. Thêm vào đó, sự phát triển của truyền thông cùng các kĩ thuật xét nghiệm hiện đại ngày nay giúp việc ghi nhận, báo cáo ca bệnh trở nên nhanh chóng, dễ dàng hơn, vô tình tạo cảm giác bệnh xuất hiện nhiều hơn. Thực tế, số lượng ca mắc não mô cầu ghi nhận trong một năm trên toàn quốc là rất ít.
Nhiều giả thuyết cho rằng, sự gia tăng của các loại vi rút đường hô hấp như cúm mùa vào thời điểm này sẽ làm tổn thương niêm mạc hầu họng, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn não mô cầu xâm nhập vào máu. Tuy nhiên, theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, các tổn thương hô hấp do cúm thường liên quan đến vi khuẩn phế cầu nhiều hơn. Trong khi đó, việc một cá nhân nhiễm và phát bệnh não mô cầu phụ thuộc lớn vào yếu tố cơ địa đặc biệt của riêng từng người, chứ không đơn thuần là do hệ hô hấp bị tổn thương trước đó.
Đối với những lo ngại về việc xuất hiện biến chủng mới có độc lực mạnh hơn, ngành y tế ghi nhận các nhóm huyết thanh vi khuẩn lưu hành gần đây vẫn là những chủng cũ quen thuộc, điển hình là nhóm B. Sự xuất hiện của các ca bệnh lẻ tẻ không đến từ sự biến đổi độc lực hay do hiện tượng "gián đoạn tiêm chủng" trong Chương trình Tiêm chủng Mở rộng. Về mặt bản chất, vắc xin phòng bệnh não mô cầu từ lâu không nằm trong chương trình tiêm chủng miễn phí đại trà mà thuộc nhóm vắc xin dịch vụ tự nguyện.
“Ngay cả ở các quốc gia có nền y tế phát triển như Mỹ, việc tiêm vắc xin phòng não mô cầu cũng không bao phủ toàn dân mà chỉ tập trung vào các nhóm cơ địa hoặc đối tượng có nguy cơ đặc biệt. Việc sử dụng vắc xin nhóm A, C, Y, W trước đây đã giúp giảm đáng kể tỉ lệ người lành mang trùng đối với các nhóm này. Ngược lại, vắc xin nhóm B dù được triển khai cũng không làm thay đổi nhiều tỉ lệ người lành mang trùng trong cộng đồng. Do đó, việc không thể bao phủ tiêm chủng tuyệt đối cho toàn bộ dân số là điều hoàn toàn bình thường và phù hợp với xu hướng chung của thế giới”, bác sĩ Khanh nhấn mạnh.
Môi trường tập trung đông người và lí do bệnh não mô cầu không thể lan rộng
Môi trường học tập bán trú hay các lớp học sử dụng máy lạnh khép kín thường bị nghi ngờ là tác nhân làm gia tăng mật độ vi khuẩn và tăng khả năng lây truyền. Chia sẻ về vấn đề này, bác sĩ Trương Hữu Khanh nhận định, không gian kín không phải là một nguyên nhân mới xuất hiện. Đặc tính lây truyền của vi khuẩn não mô cầu đã được y văn mô tả từ rất lâu, phổ biến nhất là trong các không gian sinh hoạt tập trung đông người và tiếp xúc gần như kí túc xá học sinh, sinh viên hoặc doanh trại quân đội.
Việc không thể bao phủ tiêm chủng tuyệt đối cho toàn bộ dân số là điều hoàn toàn bình thường và phù hợp với xu hướng chung của thế giới. Ảnh: minh họa
“
Ngay cả ở các quốc gia có nền y tế phát triển như Mỹ, việc tiêm vắc xin phòng não mô cầu cũng không bao phủ toàn dân mà chỉ tập trung vào các nhóm cơ địa hoặc đối tượng có nguy cơ đặc biệt. Việc sử dụng vắc xin nhóm A, C, Y, W trước đây đã giúp giảm đáng kể tỉ lệ người lành mang trùng đối với các nhóm này.
Bác sĩ Trương Hữu Khanh
Mặc dù lây qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần, vi khuẩn não mô cầu lại không có khả năng bùng phát thành dịch trong cộng đồng như cúm, tay chân miệng hay sốt xuất huyết. Tỉ lệ người tiếp xúc với vi khuẩn mà thực sự phát bệnh là rất thấp. Bản chất vi khuẩn này rất yếu khi ra ngoài môi trường và chỉ truyền sang người khác thông qua giọt bắn đường hô hấp ở khoảng cách gần.
“Khi vi khuẩn xâm nhập và gây thể tối cấp hoặc viêm màng não, bệnh nhi lập tức có diễn tiến rất nặng, buộc phải chuyển viện điều trị ngay lập tức chứ không thể ở nhà tự theo dõi như các bệnh thông thường. Khi một ca bệnh nặng xuất hiện, hệ thống y tế và cộng đồng sẽ ngay lập tức nhận biết, từ đó kích hoạt quy trình khoanh vùng xử lí khủng hoảng một cách nhanh chóng”, bác sĩ Khanh giải thích.
Ngoài ra, theo bác sĩ Khanh, bệnh não mô cầu có thể được chặn đứng đà lây lan một cách triệt để bằng kháng sinh. Những người xác định có tiếp xúc gần với ca bệnh chỉ cần uống một liều kháng sinh dự phòng theo đúng chỉ định của bác sĩ là có thể diệt sạch vi khuẩn ở thể người lành mang trùng, chặn đứng ngay lập tức chuỗi lây truyền trong tập thể.
Trong trường hợp vi khuẩn chỉ gây viêm họng thông thường, bệnh cũng biểu hiện và được điều trị tương tự như các đợt viêm họng do vi khuẩn khác. Ngành y tế không thể và cũng không cần thiết phải phết họng tầm soát toàn bộ những trường hợp viêm họng nhẹ trong cộng đồng. Chiến lược tối ưu và hiệu quả nhất từ trước đến nay được các cơ quan y tế áp dụng là: Ngay khi xuất hiện một ca bệnh nặng như nhiễm trùng huyết hay viêm màng não, lập tức khoanh vùng và dùng kháng sinh dự phòng cho nhóm tiếp xúc gần.
Nguy cơ tối cấp ở từng cá nhân và bài học từ sự chủ quan
Mặc dù nguy cơ đối với toàn cộng đồng ở mức rất thấp, nhưng đối với từng cá nhân nhiễm bệnh, não mô cầu lại là một mối đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng. “Mức độ nguy hiểm của căn bệnh này nằm ở tốc độ diễn tiến cực kì nhanh chóng. Những trường hợp đi vào thể nhiễm trùng huyết tối cấp có thể dẫn đến sốc nhiễm trùng, suy đa tạng và tử vong chỉ trong một thời gian rất ngắn. Ngược lại, nếu vi khuẩn khu trú gây viêm màng não thì diễn tiến thường ít nguy cấp hơn thể nhiễm trùng huyết, nhưng vẫn đòi hỏi can thiệp y tế chuyên sâu”, bác sĩ Khanh nói.
“
Khi vi khuẩn xâm nhập và gây thể tối cấp hoặc viêm màng não, bệnh nhi lập tức có diễn tiến rất nặng, buộc phải chuyển viện điều trị ngay lập tức chứ không thể ở nhà tự theo dõi như các bệnh thông thường. Khi một ca bệnh nặng xuất hiện, hệ thống y tế và cộng đồng sẽ ngay lập tức nhận biết, từ đó kích hoạt quy trình khoanh vùng xử lí khủng hoảng một cách nhanh chóng”, bác sĩ Khanh giải thích.
Bác sĩ Trương Hữu Khanh
Phân tích của bác sĩ Khanh cho thấy, rào cản lớn nhất khiến các ca bệnh trở nên nguy kịch hoặc tử vong không phải do bệnh quá khó chẩn đoán, mà thường đến từ tâm lí chủ quan của người chăm sóc. Nhiều phụ huynh khi thấy con trẻ bị sốt thường nghĩ ngay đến những đợt sốt siêu vi thông thường từng gặp trước đó. Tâm lí chủ quan này khiến họ tự ý theo dõi tại nhà, không nghĩ tới nguy cơ nhiễm não mô cầu để đưa trẻ đi khám kịp thời, làm mất đi "giai đoạn vàng" trong điều trị.
Để giúp các bậc cha mẹ phân biệt bệnh ngay trong giai đoạn đầu, bác sĩ Trương Hữu Khanh chỉ ra điểm khác biệt quan trọng về mặt thể trạng. Đối với trẻ mắc sốt siêu vi thông thường, trong ngày đầu tiên phát bệnh, trẻ thường vẫn tỉnh táo, ăn uống được và ít khi bị đừ nặng. Ngược lại, đối với trẻ nhiễm vi khuẩn não mô cầu, ngay từ ngày đầu tiên phát bệnh, thể trạng của trẻ đã đừ rõ rệt, mệt mỏi sâu và suy sụp rất nhanh chóng. Sự khác biệt rõ ràng về biểu hiện thể trạng này là dấu hiệu cảnh báo lâm sàng quan trọng nhất mà phụ huynh cần đặc biệt lưu ý để đưa trẻ đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức.
Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, bài học rút ra từ chùm ca bệnh não mô cầu tại Trường THCS Hai Bà Trưng là tầm quan trọng của sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và ngành y tế địa phương. Khi phát hiện bất kì ca bệnh nghi ngờ nào, việc báo cáo nhanh chóng giúp hệ thống y tế dự phòng kịp thời xuống địa bàn, triển khai cho nhóm tiếp xúc uống thuốc kháng sinh dự phòng và hướng dẫn các biện pháp vệ sinh khử khuẩn môi trường lớp học.
Về mặt dịch tễ lâu dài, vi khuẩn não mô cầu vẫn sẽ tiếp tục tồn tại trong tự nhiên và có thể thỉnh thoảng xuất hiện các ca bệnh lẻ tẻ khi gặp cơ địa phù hợp. Chúng ta không thể ngăn chặn tuyệt đối sự xuất hiện của mầm bệnh trong đời sống, nhưng hoàn toàn có thể ngăn ngừa những hậu quả đáng tiếc bằng cách nâng cao ý thức cảnh giác của toàn xã hội.
Công tác truyền thông giáo dục sức khỏe cộng đồng cần được thực hiện một cách thường xuyên, bền bỉ hơn, thay vì chỉ bùng lên mạnh mẽ khi có ca bệnh rồi lại lắng xuống. Người dân cần nắm vững nguyên tắc vàng: Khi trẻ có biểu hiện sốt đi kèm với thể trạng đừ nhiều, mệt mỏi suy sụp ngay trong ngày đầu tiên, cần đưa trẻ đi khám ngay tại các bệnh viện có chuyên khoa nhiễm. Đối với các gia đình, việc chủ động tiêm phòng vắc xin não mô cầu đầy đủ cho trẻ theo lịch hẹn của bác sĩ cũng là một biện pháp hỗ trợ bảo vệ tối ưu, giúp thiết lập lá chắn toàn diện cho cá nhân.
