Công nghệ thông tin đóng góp gì cho sự phát triển của ngôn ngữ học?
Ngay từ khi máy vi tính xuất hiện ở Việt Nam vào thập niên 1980, một trong những công việc đầu tiên và quan trọng là đưa tiếng Việt vào môi trường hoàn toàn mới mẻ này. Từ đó đến nay, tiếng Việt trên máy tính và trong không gian số đã có nhiều bước tiến với vô số sản phẩm. Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra từ đầu là chuẩn hóa chính tả tiếng Việt.
Chuẩn hóa chính tả tiếng Việt: Một công việc tưởng chừng đơn giản
Với văn bản viết tay, việc viết đúng chính tả phụ thuộc vào ý thức và kỹ năng của người viết. Trong môi trường máy tính, văn bản được soạn thảo cũng cần được chuẩn hóa chính tả. Đó là vấn đề mà các tác giả hệ soạn thảo văn bản trên MS-DOS và bộ gõ trên Windows phải nghiên cứu, đồng thời cần đến sự hợp tác của các chuyên gia ngôn ngữ học.
Thế nhưng, công việc tưởng chừng đơn giản đó không dễ dàng. Trước hết, dấu thanh phải đặt ở đâu? Theo TS Quách Tuấn Ngọc, cha đẻ của hệ soạn thảo BKED, dấu nên đặt như trong cách viết “hoà” thay vì “hòa”, để thống nhất với “hoàn” và “hoàng”. Ông cũng từng nhận xét rằng nếu không có BKED, không ít chuyên gia ngôn ngữ học có thể đã không chú ý đến vấn đề này - không chú ý chứ không phải không biết.
Tiếp đó là cách viết “thuỵ”. Theo nguyên tắc đặt dấu mà tác giả đề cập, dấu sẽ được đặt trên “y”. Tuy nhiên, xét về hình thức, tác giả cho rằng đặt dấu trên “u” có thể hài hòa hơn. Đây là vấn đề liên quan đến quy ước chính tả và cách trình bày.
Cuối cùng là chuyện dùng “i” hay “y” trong những từ có cách phát âm giống nhau. Ngày 5/3/1984, Bộ Giáo dục dưới thời của Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình đã ban hành Quyết định 240/QĐ về chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt, áp dụng cho sách giáo khoa, báo và văn bản của ngành giáo dục. Theo cách viết trong một số sách giáo khoa, các từ như “vật lí”, “địa lí” dùng “i”. Chính vì thế mà ngay trên bìa sách giáo khoa một số môn học, người ta đã viết là “Vật lí” và “Địa lí”.
Tuân theo chuẩn chính tả này của Bộ Giáo dục, nhiều doanh nghiệp thuộc bộ đã khắc lại con dấu, sử dụng cách viết “Công ti” thay cho “Công ty” theo lối viết truyền thống. Tuy nhiên, theo ThS Đào Tiến Thi, nguyên cán bộ Nhà xuất bản Giáo dục, một số đối tác đã từ chối ký hợp đồng khi doanh nghiệp sử dụng con dấu này, buộc họ phải quay lại dùng con dấu cũ. Trên thực tế, các cơ quan báo chí nhìn chung vẫn phân biệt rõ “i” và “y” trong những trường hợp có cách phát âm giống nhau.
Vậy còn việc soát lỗi chính tả ở những từ đa âm tiết thì sao? Nhiều từ tiếng Việt gồm hai âm tiết, chẳng hạn “làng mạc”, “chợ búa”, “phần trăm”. Muốn soát lỗi chính tả ở cấp độ từ nhiều âm tiết, máy tính cần có từ điển chính tả tiếng Việt. TS Phạm Hồng Quang, tác giả bộ gõ VNIJ, cho rằng việc soát lỗi nên được thực hiện từ cuối từ trở về đầu, bởi trong tiếng Việt, dù một người phát âm chưa chuẩn, người nghe vẫn có thể hiểu ý nghĩa trong nhiều trường hợp.
Như hai mặt của một tờ giấy
Theo TS Dương Kỳ Đức, nguyên Tổng thư ký Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, công nghệ thông tin và ngôn ngữ học gắn bó với nhau như hai mặt của một tờ giấy, không thể tách rời. Điều đó cho thấy mối liên hệ giữa hai lĩnh vực, dù Chiến lược Phát triển Công nghiệp phần mềm ra đời năm 1998 từng đặt ra vấn đề tách công nghiệp nội dung khỏi công nghiệp phần mềm.
Theo cố giáo sư Hoàng Phê, chuyên gia ngôn ngữ học đi đầu trong hợp tác với ngành công nghệ thông tin, ban đầu, các chuyên gia công nghệ thông tin phải tìm hiểu kiến thức ngôn ngữ học để xây dựng những sản phẩm đầu tiên. Sau đó, các chuyên gia ngôn ngữ học cũng cần tìm hiểu kiến thức công nghệ thông tin để tham gia phát triển những sản phẩm hợp tác tiếp theo.
Tuy nhiên, GS-TS Trần Trí Dõi, nguyên Chủ nhiệm Khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, từng nhận xét rằng công nghệ thông tin đặt ra yêu cầu để ngôn ngữ học giải đáp. Trong khi đó, một chuyên gia công nghệ thông tin có uy tín cho rằng với kiến thức khoa học tự nhiên, người làm công nghệ thông tin có thể chủ động nghiên cứu ngôn ngữ học và đưa ra những kết quả mà một số chuyên gia trong lĩnh vực này không ngờ tới.
Vậy sự hợp tác giữa công nghệ thông tin và ngôn ngữ học ở Việt Nam sẽ đi tới đâu và cần đạt kết quả gì?
Theo TS Dương Kỳ Đức, công nghệ thông tin đã giúp giảm công sức biên soạn từ điển. Xóa một từ thì đơn giản, nhưng thêm từ mới rồi sắp xếp đúng thứ tự lại không dễ dàng.
Đến nay, các sản phẩm tích hợp đã có nhiều bước tiến trong nhận dạng chữ in và chữ viết, nhận dạng tiếng nói, chuyển văn bản thành lời nói và hỏi đáp thông minh. Tuy nhiên, trước những năm 2010, ngành ngôn ngữ học Việt Nam gần như đứng ngoài những chuyển động của công nghệ thông tin trong nước. Dù sự hợp tác đã có nhiều tiến triển, vẫn còn người ngại thay đổi, chưa sẵn sàng thừa nhận giới hạn kiến thức của mình.
