Những chuyển động đáng chú ý của ngành điện và kỳ vọng của người dân
Đề xuất giao đơn vị độc lập xây dựng khung giá phát điện, cùng định hướng xóa bỏ mô hình một người mua duy nhất, mở ra cơ hội tái cấu trúc thị trường điện Việt Nam.
Nhưng để những thay đổi này thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng không chỉ là sửa cơ chế giá hay thay đổi vai trò của EVN, mà phải thiết lập được một thị trường minh bạch, cạnh tranh bình đẳng, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng điện.
Từ kiến nghị của cử tri đến yêu cầu cải cách
Cử tri tỉnh Lâm Đồng mới đây kiến nghị Chính phủ nghiên cứu xây dựng cơ chế một giá điện, sớm phá bỏ tính độc quyền của ngành điện. Đây không đơn thuần là mong muốn có một biểu giá dễ hiểu, dễ áp dụng, mà còn phản ánh mối quan tâm lâu nay của người dân về tính minh bạch trong xác định giá điện và quyền được tiếp cận một thị trường điện công bằng hơn.
Thực tế, câu chuyện cải cách ngành điện đang có những chuyển động đáng chú ý. Tại phiên thảo luận Quốc hội chiều 3/11 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến đại biểu theo hướng giao một đơn vị độc lập xây dựng khung giá phát điện, thay vì để bên mua điện tham gia xây dựng như trước đây.
Theo Bộ trưởng, đơn vị này không thuộc các đơn vị phát điện hoặc các đơn vị thực hiện hoạt động điện lực trực thuộc cơ quan quản lý nhà nước, nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và kịp thời.
Đây là một thay đổi đáng chú ý bởi giá điện không chỉ là câu chuyện tính toán chi phí của doanh nghiệp, mà còn quyết định sức cạnh tranh của nền kinh tế, khả năng thu hút đầu tư và chi tiêu của hàng chục triệu hộ gia đình.
Minh bạch giá điện phải bắt đầu từ khâu xây dựng giá
Vì sao cần một đơn vị độc lập xây dựng khung giá phát điện? Trong một thị trường điện có nhiều nhà máy, nhiều chủ đầu tư và nhiều bên mua, khung giá phát điện là căn cứ quan trọng để xác định giới hạn giá, tổ chức đấu thầu, đàm phán và ký kết hợp đồng mua bán điện. Nếu đơn vị có lợi ích trực tiếp trong hoạt động mua bán điện đồng thời tham gia xây dựng khung giá, nguy cơ phát sinh xung đột lợi ích là điều cần được tính đến.
Việc giao một đơn vị độc lập thực hiện nhiệm vụ này có thể tạo ra khoảng cách cần thiết giữa người xây dựng khung giá và các chủ thể tham gia giao dịch. Qua đó, nhà đầu tư có thêm cơ sở dự báo hiệu quả dự án, bên mua có căn cứ kiểm soát chi phí, còn cơ quan quản lý có điều kiện giám sát thị trường khách quan hơn.
Cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến đại biểu theo hướng giao một đơn vị độc lập xây dựng khung giá phát điện, thay vì để bên mua điện tham gia xây dựng như trước đây.
Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng
Tuy nhiên, tính độc lập không thể chỉ được xác lập bằng tên gọi hay quyết định thành lập. Điều quan trọng là đơn vị xây dựng khung giá phải có năng lực chuyên môn, phương pháp tính toán rõ ràng, dữ liệu đầy đủ và cơ chế công khai, giải trình trách nhiệm.
Các yếu tố như giá nhiên liệu, tỷ giá, chi phí vốn, công nghệ, thời gian vận hành, hiệu suất nhà máy và các yêu cầu kỹ thuật của hệ thốn g đều cần được xem xét theo phương pháp thống nhất. Đặc biệt, dữ liệu đầu vào phải được kiểm chứng độc lập, tránh tình trạng chi phí do doanh nghiệp cung cấp trở thành… căn cứ mặc nhiên để đưa vào giá điện.
Đại biểu Lê Thị Ngọc Linh (đoàn Cà Mau) cũng đề nghị quy định chặt chẽ nguyên tắc xác định chi phí hợp lý, hợp lệ, tăng cường kiểm toán độc lập và công khai các yếu tố cấu thành giá trước khi xem xét đưa chi phí vào giá điện.
Đây là yêu cầu rất đáng lưu ý. Bởi người dân không nhất thiết phải biết mọi chi tiết kỹ thuật của ngành điện, nhưng họ có quyền được biết vì sao giá điện được xác định ở mức đó, những khoản chi phí nào được tính vào giá và cơ quan nào chịu trách nhiệm kiểm tra.
Cùng với đó, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng cho biết hằng năm EVN phải công bố kết cấu chi phí; Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và Kiểm toán Nhà nước thực hiện kiểm tra, đánh giá và công khai thông tin.
Nếu được thực hiện thực chất, đây sẽ là một bước tiến quan trọng trong việc thay đổi cách tiếp cận quản lý giá điện: từ chỗ chủ yếu giải thích những biến động giá sau khi phát sinh sang chủ động kiểm soát, giám sát và công khai các yếu tố hình thành giá.
Không thể cạnh tranh thực chất nếu vẫn duy trì một người mua duy nhất
Một vấn đề khác có ý nghĩa không kém là xóa bỏ mô hình một người mua duy nhất trong thị trường điện.
Thực tế đã chỉ ra sau nhiều năm hình thành và vận hành thị trường điện cạnh tranh, Việt Nam đã có những bước tiến trong việc mở rộng sự tham gia của các nhà đầu tư vào khâu phát điện. EVN không còn là chủ thể duy nhất sở hữu nguồn điện. Nhiều doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp trong và ngoài nước đã tham gia đầu tư các dự án thủy điện, nhiệt điện, điện mặt trời và điện gió.
Tuy nhiên, thị trường phát điện có nhiều chủ thể không đồng nghĩa toàn bộ thị trường điện đã có cạnh tranh bình đẳng. Khi phần lớn hoạt động mua bán điện vẫn tập trung qua một đầu mối, quyền lựa chọn của các bên mua còn hạn chế, khả năng hình thành những giao dịch trực tiếp và cạnh tranh về điều kiện thương mại chưa được phát huy đầy đủ.
Theo định hướng được Bộ Công Thương nêu trong quá trình xây dựng đề án tái cơ cấu ngành điện, cần chuyển tiếp các hợp đồng mua bán điện hiện hữu của EVN sang những đơn vị mua buôn điện khác, trong đó có các tổng công ty điện lực. Qua đó, hình thành nhiều đầu mối mua điện, tạo điều kiện để thị trường bán buôn vận hành cạnh tranh hơn và tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Ý nghĩa của thay đổi này không chỉ nằm ở việc giảm vai trò của một người mua duy nhất. Quan trọng hơn, nó tạo ra cơ chế để các nhà máy điện có thêm cơ hội tiếp cận bên mua, các đơn vị phân phối có thể chủ động hơn trong việc lựa chọn nguồn cung và các khách hàng từng bước có thêm quyền lựa chọn nhà cung cấp điện.
Tất nhiên, đây không phải việc có thể thực hiện bằng một quyết định hành chính đơn giản. Các hợp đồng mua bán điện hiện hữu, nghĩa vụ tài chính, cơ chế thanh toán, bảo lãnh, phân bổ rủi ro và trách nhiệm cung ứng điện phải được chuyển tiếp một cách đồng bộ. Nếu thiếu chuẩn bị, việc thay đổi mô hình mua bán có thể gây xáo trộn dòng tiền, ảnh hưởng khả năng thanh toán và làm gia tăng rủi ro cho toàn hệ thống.
Bên cạnh đó, cần tách bạch rõ hoạt động phát điện, mua buôn, bán lẻ với các khâu mang tính độc quyền tự nhiên như truyền tải và phân phối điện. Đây là điều kiện để các doanh nghiệp tham gia cạnh tranh có thể tiếp cận hạ tầng lưới điện bình đẳng, không bị phân biệt đối xử.
Nói cách khác, mục tiêu không phải xóa bỏ mọi hình thức độc quyền trong ngành điện bằng mọi giá, mà là xóa bỏ những rào cản cạnh tranh không cần thiết, đồng thời kiểm soát chặt chẽ những khâu buộc phải duy trì tính độc quyền tự nhiên.
Như Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng đã nhấn mạnh, không thể để tất cả rủi ro trong quá trình đầu tư chuyển sang phía Nhà nước và cuối cùng được tính vào chi phí của người dân.
Khi phần lớn hoạt động mua bán điện vẫn tập trung qua một đầu mối, quyền lựa chọn của các bên mua còn hạn chế, khả năng hình thành những giao dịch trực tiếp và cạnh tranh về điều kiện thương mại chưa được phát huy đầy đủ.
Cải cách thể chế để dòng vốn thực sự chảy vào ngành điện
Một thị trường điện cạnh tranh không thể hình thành nếu thiếu nguồn vốn đầu tư dài hạn. Trong khi đó, nhu cầu điện của Việt Nam sẽ tiếp tục tăng cùng quá trình công nghiệp hóa, phát triển trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các ngành sản xuất công nghệ cao.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, tổng công suất nguồn điện phục vụ nhu cầu trong nước đến năm 2030 dự kiến đạt khoảng 183.000-236.000 MW. Đây là quy mô đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn, không thể chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước hay một doanh nghiệp.
Tại cuộc làm việc với Bộ Công Thương và UBND tỉnh Quảng Trị ngày 26/10, Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier nhấn mạnh Việt Nam cần một khuôn khổ pháp lý ổn định, có thể dự đoán để thu hút vốn tư nhân vào ngành điện.
Thông điệp này phản ánh đúng mối quan tâm của các nhà đầu tư. Một dự án điện thường cần vốn lớn, thời gian chuẩn bị và thu hồi vốn kéo dài. Nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến tiềm năng tài nguyên hay nhu cầu tiêu thụ điện, mà còn cần biết giá bán điện được xác định theo nguyên tắc nào, hợp đồng có được thực thi hay không, rủi ro tỷ giá và nhiên liệu được phân bổ ra sao, quyền tiếp cận lưới điện có bình đẳng hay không.
Vì vậy, bên cạnh cơ chế xây dựng khung giá phát điện độc lập và mở rộng thị trường mua bán điện, cần đẩy nhanh tái cơ cấu ngành điện. Bộ Công Thương đã đề xuất nghiên cứu tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia khỏi EVN, đồng thời từng bước tách bạch hoạt động phân phối và bán lẻ điện. Đây là những đề xuất cần được đánh giá kỹ về hiệu quả, phương án tổ chức, nguồn vốn và trách nhiệm quản lý trước khi triển khai.
Đặc biệt, hệ thống truyền tải phải được xem là hạ tầng dùng chung, bảo đảm mọi nhà đầu tư có quyền tiếp cận công bằng, minh bạch. Không thể mở cửa thị trường phát điện và bán lẻ nhưng lại để những rào cản trong tiếp cận lưới điện làm hạn chế khả năng tham gia của các doanh nghiệp.
Bộ Công Thương đã đề xuất nghiên cứu tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia khỏi EVN, đồng thời từng bước tách bạch hoạt động phân phối và bán lẻ điện
Cùng với đó là hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp, phát triển thị trường bán buôn, từng bước hình thành thị trường bán lẻ cạnh tranh; đầu tư hệ thống đo đếm, thanh toán, điều độ và giám sát đủ năng lực để vận hành một thị trường có nhiều bên mua, nhiều bên bán.
Cải cách ngành điện vì thế không phải cuộc thay đổi vai trò của một doanh nghiệp, mà là quá trình thiết kế lại luật chơi cho toàn bộ thị trường.
Nếu khung giá phát điện được xây dựng khách quan, chi phí được công khai, các chủ thể được cạnh tranh bình đẳng và rủi ro được phân bổ hợp lý, ngành điện sẽ có thêm sức hút đối với các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Doanh nghiệp sản xuất có cơ hội tiếp cận nguồn điện ổn định với chi phí dự báo được; người dân được bảo vệ tốt hơn trước những khoản chi thiếu minh bạch; còn Nhà nước giảm dần gánh nặng phải trực tiếp xử lý những bất cập phát sinh từ cơ chế cũ.
Điều cần hướng tới không phải là một thị trường điện chỉ có thêm nhiều doanh nghiệp, mà là một thị trường vận hành hiệu quả, có trách nhiệm giải trình và đặt lợi ích lâu dài của nền kinh tế, người dân lên hàng đầu.
Cạnh tranh phải đi cùng minh bạch, mở cửa phải đi cùng giám sát và thị trường phải đi cùng trách nhiệm bảo đảm an ninh năng lượng. Đó mới là con đường để ngành điện thực sự đổi mới, trở thành động lực cho tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.