Từ 'đầu tư tại Việt Nam' đến 'đầu tư cùng Việt Nam': Cần một chiếc cầu kết nối
"Việt Nam không thiếu nhân tài, cũng không thiếu nhà đầu tư. Điều còn thiếu là những cây cầu đủ vững để nối họ lại với nhau - để FDI trở thành “trường học” cho kỹ sư Việt, chứ không chỉ là nhà máy" - TS Trần Trung Thành cho biết.
Thông điệp chuyển từ “đầu tư tại Việt Nam” sang “đầu tư cùng Việt Nam” được Thủ tướng Chính phủ đưa ra tại Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2026 đặt ra yêu cầu mới trong chiến lược thu hút đầu tư nước ngoài (FDI). Không chỉ thu hút thêm vốn, mở rộng nhà máy hay tạo việc làm, Việt Nam cần hướng đến những giá trị lâu dài hơn: nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước, làm chủ công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Trao đổi với Tạp chí Một Thế Giới, TS Chu Thanh Tuấn, Phó chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh và TS Trần Trung Thành, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật robot và cơ điện tử, cùng thuộc Đại học RMIT Việt Nam, đã phân tích những cơ hội, thách thức và điều kiện cần thiết để hiện thực hóa định hướng “đầu tư cùng Việt Nam”.
Trở thành đối tác cùng tạo ra giá trị
- Phóng viên: Thưa ông, cần hiểu thông điệp “đầu tư cùng Việt Nam” như thế nào? Đâu là sự khác biệt căn bản so với “đầu tư tại Việt Nam”?
- TS Chu Thanh Tuấn: Theo tôi, điểm khác biệt quan trọng nhất là Việt Nam không chỉ muốn trở thành nơi tiếp nhận vốn đầu tư, mà còn muốn trở thành đối tác cùng tạo ra giá trị, phát triển công nghệ và xây dựng năng lực kinh tế lâu dài.
Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã khá thành công trong việc thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nhờ môi trường chính trị ổn định, vị trí thuận lợi, lực lượng lao động dồi dào và khả năng hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, trong mô hình này, phần lớn hoạt động sản xuất và xuất khẩu vẫn do các doanh nghiệp FDI dẫn dắt, trong khi doanh nghiệp Việt Nam chưa tham gia sâu vào những công đoạn tạo ra giá trị cao.
Thông điệp “đầu tư cùng Việt Nam” cho thấy sự thay đổi về cách tiếp cận. Nếu trước đây chúng ta thường chú trọng nhà đầu tư mang đến bao nhiêu vốn, xây dựng bao nhiêu nhà máy và tạo ra bao nhiêu việc làm, thì nay cần quan tâm thêm những giá trị mà nền kinh tế Việt Nam thực sự tích lũy được sau quá trình hợp tác.
Điều này thể hiện trên ba phương diện. Thứ nhất, về mục tiêu, đầu tư không chỉ nhằm mở rộng sản xuất mà còn phải góp phần nâng cao năng suất, trình độ công nghệ và năng lực của doanh nghiệp trong nước.
Thứ hai, về phương thức hợp tác, cần phát triển quan hệ lâu dài giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp Việt Nam, trường đại học và viện nghiên cứu, thay vì chỉ dừng lại ở quan hệ mua bán hoặc gia công.
Thứ ba, về chuyển giao công nghệ, điều quan trọng không đơn thuần là nhập khẩu máy móc hiện đại, mà là giúp doanh nghiệp và người lao động Việt Nam từng bước làm chủ, cải tiến và phát triển công nghệ.
Cũng cần hiểu rằng “đầu tư cùng” không nhất thiết phải là liên doanh hay cùng góp vốn. Một doanh nghiệp hoàn toàn thuộc sở hữu nước ngoài vẫn có thể tạo ra giá trị lớn cho Việt Nam nếu thực sự phát triển nhà cung ứng nội địa, đào tạo nhân lực và triển khai hoạt động nghiên cứu tại đây.
Nói cách khác, thành công của “đầu tư cùng Việt Nam” không chỉ nằm ở những gì nhà đầu tư mang đến, mà còn ở những năng lực mà doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam có được sau quá trình hợp tác.
Phần lớn hoạt động sản xuất và xuất khẩu vẫn do các doanh nghiệp FDI dẫn dắt, trong khi doanh nghiệp Việt Nam chưa tham gia sâu vào những công đoạn tạo ra giá trị cao.
TS. Chu Thanh Tuấn
- Sự chuyển dịch này có ý nghĩa như thế nào đối với mô hình tăng trưởng, năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia?
- TS Chu Thanh Tuấn: Tôi cho rằng đây là bước chuyển cần thiết từ mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào mở rộng quy mô sản xuất sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng.
FDI đã đóng vai trò quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa của Việt Nam, đặc biệt trong việc mở rộng xuất khẩu, tạo việc làm và đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu.
Tuy nhiên, một nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn chưa chắc đã thu được nhiều giá trị nếu phần lớn nguyên liệu, linh kiện và công nghệ vẫn phải nhập khẩu, còn doanh nghiệp trong nước chủ yếu đảm nhiệm khâu gia công, lắp ráp.
Trong báo cáo Việt Nam 2045: Nâng cao vị thế thương mại trong một thế giới thay đổi, công bố năm 2024, Ngân hàng Thế giới cũng nhấn mạnh rằng mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào sản xuất thâm dụng lao động và lắp ráp cuối cùng sẽ không đủ để Việt Nam đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Việt Nam cần nâng cấp hoạt động sản xuất và dịch vụ thông qua công nghệ, kỹ năng và đổi mới sáng tạo.
Theo tôi, sự thay đổi này có hai ý nghĩa lớn. Trước hết, cần biến năng suất cao của khu vực FDI thành động lực nâng cao năng suất của cả nền kinh tế. Một nhà máy nước ngoài hiện đại chưa tự động làm cho doanh nghiệp Việt Nam trở nên hiện đại hơn.
Sự lan tỏa chỉ thực sự diễn ra khi doanh nghiệp trong nước được tham gia chuỗi cung ứng, tiếp cận tiêu chuẩn sản xuất quốc tế, học hỏi kỹ thuật quản lý và từng bước nâng cao năng lực công nghệ.
Bên cạnh đó, Việt Nam cần chuyển từ việc chỉ sản xuất nhiều hơn sang đảm nhiệm những công đoạn có giá trị cao hơn. Chẳng hạn, thay vì chỉ gia công linh kiện điện tử, doanh nghiệp Việt Nam có thể từng bước tham gia thiết kế, kiểm thử sản phẩm, phát triển phần mềm công nghiệp hoặc cung cấp các giải pháp kỹ thuật. Đây mới là con đường giúp nâng cao thu nhập của người lao động và năng lực cạnh tranh dài hạn.
Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi Việt Nam phải chủ động đầu tư vào giáo dục, đào tạo kỹ sư, nghiên cứu ứng dụng và năng lực quản trị doanh nghiệp. Không thể kỳ vọng nhà đầu tư nước ngoài tự tạo ra toàn bộ quá trình chuyển đổi này.
Vì vậy, mục tiêu không chỉ là thu hút thêm những doanh nghiệp FDI có năng suất cao, mà quan trọng hơn là giúp doanh nghiệp Việt Nam cùng nâng cao năng suất và từng bước tham gia những khâu có giá trị lớn hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu.
Thay vì chỉ gia công linh kiện điện tử, doanh nghiệp Việt Nam có thể từng bước tham gia thiết kế, kiểm thử sản phẩm, phát triển phần mềm công nghiệp hoặc cung cấp các giải pháp kỹ thuật
TS Chu Thanh Tuấn
Điểm nghẽn lớn nhất
- Theo ông, vì sao liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, đâu là nguyên nhân chính? Làm thế nào để doanh nghiệp Việt Nam trở thành đối tác chiến lược?
- TS Chu Thanh Tuấn: Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất không đơn thuần nằm ở việc thiếu cơ hội hợp tác, mà ở khoảng cách về năng lực sản xuất, công nghệ, tài chính và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế giữa hai khu vực doanh nghiệp.
Báo cáo Việt Nam 2045 của Ngân hàng Thế giới công bố năm 2024 cho thấy khu vực doanh nghiệp nước ngoài chiếm khoảng 73% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Trong khi đó, tỷ lệ doanh nghiệp có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm từ 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023.
Cần lưu ý rằng chỉ tiêu 18% được tính dựa trên khảo sát doanh nghiệp, bao gồm nhiều hình thức tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, chứ không chỉ phản ánh tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam trực tiếp cung ứng hàng hóa cho khu vực FDI.
.jpg)
Song, những số liệu này vẫn cho thấy một thực tế đáng quan tâm: sự phát triển mạnh của khu vực xuất khẩu chưa tạo ra mức độ liên kết tương xứng với doanh nghiệp trong nước.
Nguyên nhân đầu tiên là khoảng cách về năng lực cạnh tranh. Các tập đoàn đa quốc gia thường yêu cầu rất cao về chất lượng, độ chính xác, thời gian giao hàng và khả năng kiểm soát rủi ro. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Việt Nam có quy mô nhỏ, hạn chế về vốn và thiếu nhân lực kỹ thuật. Có doanh nghiệp sản xuất được sản phẩm đạt yêu cầu nhưng chưa đủ năng lực cung ứng ổn định với số lượng lớn.
Nguyên nhân thứ hai là khả năng tiếp cận công nghệ và nguồn vốn. Để trở thành nhà cung ứng cho các tập đoàn quốc tế, doanh nghiệp thường phải đầu tư trước vào máy móc, hệ thống quản lý và chứng nhận chất lượng. Chi phí lớn và thời gian thu hồi vốn dài khiến nhiều doanh nghiệp khó tham gia, ngay cả khi có cơ hội nhận đơn hàng.
Ngoài ra, sự thiếu kết nối thông tin giữa nhà đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp nội địa cũng là một trở ngại. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa nắm rõ yêu cầu kỹ thuật của bên mua, trong khi các tập đoàn FDI chưa có đủ thông tin để tìm kiếm và đánh giá nhà cung ứng phù hợp.
Để giải quyết vấn đề này, chính sách cần chuyển từ việc đơn thuần tổ chức kết nối doanh nghiệp sang hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực nhận đơn hàng và phát triển quan hệ cung ứng lâu dài.
Theo tôi, trước hết cần xây dựng các chương trình phát triển nhà cung ứng theo từng ngành, đặc biệt trong điện tử, bán dẫn, cơ khí chính xác và các ngành công nghiệp có tiềm năng. Nhà nước có thể hỗ trợ đào tạo, kiểm định chất lượng, tiếp cận tài chính và nâng cấp công nghệ, trong khi doanh nghiệp FDI tham gia xác định tiêu chuẩn kỹ thuật và nhu cầu mua hàng thực tế.
Đồng thời, cần thúc đẩy hợp tác nghiên cứu giữa doanh nghiệp, trường đại học và các tập đoàn quốc tế. Mục tiêu không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng yêu cầu sản xuất hiện tại, mà còn tiến tới tham gia cải tiến quy trình, đồng phát triển sản phẩm và cung cấp giải pháp công nghệ. Các hình thức hợp tác này cần có cơ chế rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích của các bên.
Về lâu dài, doanh nghiệp Việt Nam cũng cần giảm sự phụ thuộc vào một khách hàng lớn bằng cách đa dạng hóa đối tác và từng bước mở rộng xuất khẩu trực tiếp.
Doanh nghiệp Việt Nam chỉ thực sự trở thành đối tác chiến lược khi các tập đoàn quốc tế lựa chọn họ không phải vì được ưu tiên sử dụng hàng nội địa, mà vì họ có năng lực cạnh tranh, chất lượng và công nghệ đủ tốt để tham gia lâu dài vào chuỗi giá trị toàn cầu.
TS Chu Thanh Tuấn
Từ “công xưởng” đến “đối tác sáng tạo”
- Thủ tướng đã đề cập đến việc thúc đẩy các tập đoàn quốc tế hợp tác với doanh nghiệp và địa phương Việt Nam trong nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo, công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và vật liệu mới. Theo ông, Việt Nam cần xây dựng những cơ chế, chính sách và mô hình hợp tác cụ thể nào để thu hút các tập đoàn nước ngoài đặt trung tâm R&D, cùng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và công nghệ tại Việt Nam, thay vì chủ yếu đưa dây chuyền sản xuất đến đây?
- TS Trần Trung Thành: Việt Nam đã thu hút FDI khá thành công và tham gia ngày càng sâu vào chuỗi sản xuất toàn cầu. Câu hỏi đặt ra lúc này là: làm sao để Việt Nam không chỉ là nơi làm ra sản phẩm, mà còn là nơi tạo ra công nghệ?
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một ưu đãi đơn lẻ nào đủ sức kéo các trung tâm R&D về. Các tập đoàn chọn nơi có chính sách ổn định, nhân lực giỏi, hạ tầng nghiên cứu tốt, sở hữu trí tuệ được bảo vệ và đối tác trong nước đủ năng lực. Vì vậy, theo tôi, Việt Nam cần một cách làm đồng bộ, tập trung vào năm việc.
Một là, hỗ trợ đúng vào hoạt động R&D thực chất. Thay vì ưu đãi dàn trải theo quy mô vốn, Nhà nước có thể đồng tài trợ và ưu đãi thuế cho những dự án nghiên cứu có sự tham gia của nhà khoa học, trường đại học hoặc doanh nghiệp Việt Nam.
Hàn Quốc đã làm điều này rất hiệu quả: tập đoàn đưa ra bài toán công nghệ và góp kinh phí, trường đại học góp đội ngũ và phòng thí nghiệm, doanh nghiệp trong nước tham gia thử nghiệm và thương mại hóa.
Ngân sách công giúp chia sẻ rủi ro ban đầu, nhưng mỗi đồng hỗ trợ phải gắn với kết quả cụ thể - số nhà nghiên cứu Việt Nam tham gia, nguyên mẫu, sáng chế, sản phẩm thương mại hóa - và được đánh giá định kỳ.
Hai là, xây dựng các trung tâm nghiên cứu và phòng thí nghiệm dùng chung trong một số lĩnh vực chọn lọc như thiết kế, sản xuất và đóng gói bán dẫn, AI công nghiệp, vật liệu tiên tiến, tự động hóa. Thiết bị trong các ngành này rất đắt, không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng tự xây phòng thí nghiệm ngay khi mới vào Việt Nam.
Các viện Fraunhofer (Đức) hay ITRI (Đài Loan) cho thấy một viện nghiên cứu ứng dụng có thể phục vụ nhiều doanh nghiệp cùng lúc thông qua nghiên cứu theo hợp đồng, dây chuyền thử nghiệm và chuyển giao công nghệ.
Việt Nam nên nâng cấp các viện và trung tâm sẵn có trong trường đại học theo hướng này, thay vì chỉ trông chờ phòng thí nghiệm của nước ngoài. Đây cũng sẽ là nơi sinh viên, nghiên cứu sinh được tiếp cận bài toán thật và thiết bị hiện đại.
Ba là, gắn R&D nước ngoài với việc nâng cấp doanh nghiệp Việt. Không nên áp tỷ lệ nội địa hóa cứng nhắc, mà nên giúp doanh nghiệp trong nước đạt chuẩn quốc tế về thiết kế, thử nghiệm và chất lượng để trở thành đối tác thực sự.
Chương trình Nâng cấp Công nghiệp Địa phương (LIUP) của Singapore là một ví dụ: tập đoàn đa quốc gia được hỗ trợ để kèm cặp nhà cung cấp nội địa. Phiếu đổi mới sáng tạo cũng có thể giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa sử dụng dịch vụ của trường đại học, viện nghiên cứu. Doanh nghiệp nước ngoài nhờ đó có thêm đối tác đủ năng lực, còn doanh nghiệp Việt lớn lên cùng họ.
Bốn là, đưa đào tạo nhân lực vào ngay gói thu hút đầu tư. Trung tâm R&D cần kỹ sư và nhà nghiên cứu giỏi - điều không thể có trong một sớm một chiều. Doanh nghiệp nên được khuyến khích cùng xây dựng chương trình đào tạo, tài trợ học bổng thạc sĩ, tiến sĩ và đồng hướng dẫn.
Một công ty bán dẫn có thể tài trợ đề tài tiến sĩ về thiết kế chip, cho nghiên cứu sinh dùng công cụ và làm việc với chuyên gia của mình, rồi tuyển họ vào nhóm R&D ngay tại Việt Nam.
TS Trần Trung Thành
Năm là, làm rõ “luật chơi” về sở hữu trí tuệ. Hợp đồng hợp tác cần quy định rõ ai sở hữu gì, quyền cấp phép, bảo mật, công bố và chia sẻ doanh thu. Trường đại học cũng cần bộ phận chuyên nghiệp để đàm phán hợp đồng và thương mại hóa kết quả. Luật chơi minh bạch giúp đối tác nước ngoài yên tâm, đồng thời bảo đảm phía Việt Nam được hưởng phần giá trị mình góp phần tạo ra.
Bên cạnh đó, cần thay đổi cách đo thành công: đánh giá một dự án R&D bằng năng lực nó tạo ra - số vị trí nghiên cứu, mức độ tham gia của người Việt, công nghệ cùng phát triển, sáng chế, sản phẩm thương mại hóa - chứ không chỉ bằng vốn đăng ký hay số việc làm.
Ưu đãi có thể kéo những dự án đầu tiên về, nhưng điều giữ chân các tập đoàn lâu dài là con người, thể chế và hệ sinh thái. Đích đến là các tập đoàn đến Việt Nam không chỉ để sản xuất, mà để cùng đối tác Việt Nam tạo ra tri thức và công nghệ.
Lấp đầy ba khoảng trống
- Thực tế đã chỉ ra, muốn chuyển từ gia công, lắp ráp sang nghiên cứu, sáng tạo và làm chủ công nghệ, Việt Nam cần đội ngũ nhân lực có trình độ chuyên môn cao. Theo ông, khoảng cách lớn nhất hiện nay của Việt Nam về nhân lực công nghệ, năng lực nghiên cứu và khả năng hấp thụ công nghệ là gì? Các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cần liên kết với nhau ra sao để đào tạo nhân lực theo nhu cầu thực tế, đồng thời tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu, đổi mới sáng tạo cùng doanh nghiệp FDI?
- TS Trần Trung Thành: Theo tôi, có ba khoảng trống, và chúng liên quan chặt chẽ với nhau.
Thứ nhất, thiếu chuyên gia có chiều sâu. Mỗi năm Việt Nam có nhiều kỹ sư tốt nghiệp, nhưng người đủ sức dẫn dắt các dự án công nghệ phức tạp còn rất ít. Riêng ngành bán dẫn, nguồn nhân lực hiện nay vẫn còn cách khá xa mục tiêu 50.000 kỹ sư vào năm 2030. Các trường đại học cũng thiếu giảng viên giàu kinh nghiệm thực tế và phòng thí nghiệm hiện đại.
Thứ hai, năng lực nghiên cứu còn mỏng, nhất là ở doanh nghiệp. Tổng chi cho R&D của Việt Nam chỉ ở mức dưới 1% GDP, thấp hơn nhiều lần so với các nền kinh tế dẫn đầu như Hàn Quốc; phần đầu tư từ chính doanh nghiệp lại càng khiêm tốn.
Thứ ba, khả năng hấp thụ công nghệ còn hạn chế. Tỷ lệ nội địa hóa trong chuỗi cung ứng của khu vực FDI vẫn còn thấp, và rất ít doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung cấp cấp 1 cho các tập đoàn đa quốc gia.
Gốc rễ chung của cả ba là trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp vẫn đang “mạnh ai nấy làm”.
Thay vì ưu đãi dàn trải theo quy mô vốn, Nhà nước có thể đồng tài trợ và ưu đãi thuế cho những dự án nghiên cứu có sự tham gia của nhà khoa học, trường đại học hoặc doanh nghiệp Việt Nam.
TS Trần Trung Thành
Liên kết thế nào để thu hẹp khoảng cách? Tôi đề xuất năm việc cụ thể.
Cùng doanh nghiệp thiết kế chương trình đào tạo. Ở các ngành chiến lược như bán dẫn, tự động hóa, vật liệu tiên tiến, doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước nên cùng xây dựng chương trình, đồng tài trợ và cam kết tuyển dụng sinh viên tốt nghiệp. Hàn Quốc đã thành công với mô hình “khoa theo hợp đồng” cùng Samsung và SK hynix.
Đưa đề tài của sinh viên vào nhà máy. Đồ án tốt nghiệp và luận án tiến sĩ nên giải quyết bài toán thật của doanh nghiệp, có kỹ sư doanh nghiệp cùng hướng dẫn - cách làm rất phổ biến ở Đức.
Xây dựng cơ sở dùng chung ngay tại các khu công nghiệp. Trung tâm đào tạo và dây chuyền thử nghiệm do doanh nghiệp, nhà trường và chính quyền địa phương cùng vận hành sẽ giúp thiết bị và chuyên gia vốn khan hiếm phục vụ được nhiều nơi. Trung tâm Phát triển kỹ năng Penang (Malaysia), do doanh nghiệp dẫn dắt, đã đào tạo hàng trăm nghìn lượt người theo cách này.
Khuyến khích những nghiên cứu được doanh nghiệp sử dụng. Một phần ngân sách nghiên cứu công nên được phân bổ theo doanh thu từ hợp đồng với doanh nghiệp, như cách Đức cấp kinh phí cho các viện Fraunhofer. Với doanh nghiệp FDI, ưu đãi nên gắn với kết quả hợp tác R&D và phát triển nhà cung cấp Việt Nam có thể đo lường được, chứ không chỉ dựa vào quy mô vốn.
Mở cửa hai chiều giữa giảng đường và nhà máy. Giảng viên có thể cùng tham gia vào các dự án, hoạt động của doanh nghiệp; ngược lại, kỹ sư doanh nghiệp có thể cùng tham gia vào hoạt động đào tạo tại trường. Sự trao đổi hai chiều này giúp giảm bớt áp lực thiếu giảng viên và giúp nội dung đào tạo sát với thực tiễn hơn.
Đài Loan là ví dụ điển hình: kỹ sư được đào tạo tại Viện Nghiên cứu Công nghệ công nghiệp (ITRI) rồi chuyển sang doanh nghiệp, đặt nền móng cho Taiwan Semiconductor Manufacturing Company - TSMC - nay là tập đoàn sản xuất chip hàng đầu thế giới.
Việt Nam không thiếu nhân tài, cũng không thiếu nhà đầu tư. Điều còn thiếu là những cây cầu đủ vững để nối họ lại với nhau - để FDI trở thành “trường học” cho kỹ sư Việt, chứ không chỉ là nhà máy.
TS Trần Trung Thành
Có năm nhóm chỉ tiêu cần được ưu tiên theo dõi
- Theo ông, Việt Nam cần thay đổi gì về chính sách, thể chế, hạ tầng và lựa chọn FDI? Đánh giá thành công trong 5 đến 10 năm tới bằng tiêu chí nào?
- TS Chu Thanh Tuấn: Theo tôi, Việt Nam cần chuyển từ tư duy ưu tiên số lượng vốn FDI thu hút được sang đánh giá chất lượng và giá trị thực sự mà các dự án đầu tư tạo ra cho nền kinh tế.
Trước hết, về chính sách thu hút đầu tư, không nên chỉ xem xét quy mô vốn đăng ký, diện tích nhà máy hay số lao động sử dụng. Những dự án có khả năng phát triển công nghệ, tạo ra việc làm chất lượng cao, sử dụng nhà cung ứng trong nước và đóng góp vào hoạt động nghiên cứu cần được quan tâm nhiều hơn. Các ưu đãi đặc biệt cũng nên gắn với những kết quả cụ thể, có thể kiểm chứng, thay vì chỉ dựa trên cam kết ban đầu của nhà đầu tư.
Về thể chế, yếu tố quan trọng nhất là tính minh bạch, ổn định và khả năng dự báo của chính sách. Các nhà đầu tư công nghệ cao thường có kế hoạch dài hạn, vì vậy họ cần sự nhất quán trong quy định pháp luật, thủ tục hành chính hiệu quả và cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Bên cạnh đó, cần có chính sách khuyến khích hợp tác thực chất giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, viện nghiên cứu và trường đại học.
Về hạ tầng, ngoài giao thông, logistics và năng lượng, Việt Nam cần chú trọng hơn đến hạ tầng phục vụ đổi mới sáng tạo, bao gồm các trung tâm nghiên cứu ứng dụng, phòng thử nghiệm, cơ sở kiểm định và hệ thống đào tạo nhân lực kỹ thuật. Đây là những điều kiện cần thiết để các hoạt động nghiên cứu, thiết kế và phát triển công nghệ có thể được triển khai ngay tại Việt Nam.
Đặc biệt, trong 5 đến 10 năm tới, thành công của chính sách FDI cần được đo bằng giá trị tạo ra trong nước, thay vì chỉ bằng vốn đăng ký hoặc kim ngạch xuất khẩu.
Theo tôi, có năm nhóm chỉ tiêu cần được ưu tiên theo dõi. Thứ nhất là tỷ trọng giá trị gia tăng thực sự được tạo ra tại Việt Nam trong hàng xuất khẩu, qua đó đánh giá nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị từ hoạt động sản xuất.
Thứ hai là mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam, thể hiện qua giá trị mua hàng từ nhà cung ứng trong nước, số doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng và khả năng duy trì hợp đồng lâu dài.
Thứ ba là mức độ chuyển giao và làm chủ công nghệ. Không nên chỉ đếm số hợp đồng chuyển giao hay máy móc được nhập khẩu, mà cần đánh giá doanh nghiệp Việt Nam có khả năng tự cải tiến quy trình, thiết kế sản phẩm hoặc phát triển giải pháp mới hay không.
Thứ tư là mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) thực hiện tại Việt Nam, bao gồm chi tiêu thực tế, nhân lực nghiên cứu và các sản phẩm công nghệ được thương mại hóa.
Cuối cùng là sự cải thiện về năng suất lao động, thu nhập, chất lượng việc làm và hiệu quả sử dụng tài nguyên, năng lượng.
Các chỉ tiêu này cần được xây dựng theo từng ngành, với số liệu ban đầu rõ ràng, thay vì áp dụng một tỷ lệ nội địa hóa chung cho toàn bộ nền kinh tế. Trong 5 năm đầu, nên tập trung đánh giá sự gia tăng thực chất của các liên kết cung ứng và năng lực công nghệ. Trong 10 năm, cần xem xét liệu Việt Nam đã tham gia sâu hơn vào các hoạt động thiết kế, nghiên cứu, phát triển và quản trị chuỗi giá trị hay chưa.
Sau cùng, thước đo thành công của “đầu tư cùng Việt Nam” không phải là có thêm bao nhiêu tỷ USD vốn FDI, mà là sau 5 đến 10 năm, doanh nghiệp Việt Nam đã mạnh hơn đến đâu, người lao động có năng suất và thu nhập tốt hơn như thế nào, và nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị từ quá trình hội nhập quốc tế.
