Lăng kính

Đưa người tự kỉ trên 18 tuổi vượt ‘vách đá dịch vụ’

TS. Phan Quốc Việt • 09/11/2026 06:42

Sự hỗ trợ dành cho người tự kỉ không thể là một "món quà có thời hạn". Để vượt qua đứt gãy mang tên "vách đá dịch vụ", xã hội cần từ bỏ góc nhìn thương hại để hướng tới một hệ sinh thái năng lực hiện thể suốt đời - nơi người tự kỉ không chỉ được sống, mà còn được cống hiến.

Mốc tuổi 18 và "cú rơi" vào khoảng trống xã hội

Trong hệ thống hỗ trợ người tự kỉ hiện nay, tồn tại một nghịch lí cay đắng: Các nguồn lực hỗ trợ thường chấm dứt ngay khi họ vừa bước qua tuổi trưởng thành, dù nhu cầu đồng hành kéo dài suốt một đời người.

Nhiều quốc gia trên thế giới chua chát đặt tên cho hiện tượng này là “Service Cliff” - Vách đá dịch vụ.

Dưới 18 tuổi, trẻ tự kỉ nằm trong vùng bảo hộ của giáo dục đặc biệt, các liệu pháp tâm lí và chương trình can thiệp sớm. Khi chiếc đồng hồ sinh học điểm mốc trưởng thành, bức tường bảo vệ ấy lập tức sụp đổ. Các chương trình hỗ trợ chấm dứt hoặc giảm mạnh. Hệ thống xã hội dành cho người lớn tự kỉ lại rơi vào cảnh thiếu hụt, bế tắc và phân mảnh.

Báo cáo National Autism Indicators Report của Viện Tự kỉ A.J. Drexel (Hoa Kỳ) đưa ra con số báo động: 26% thanh niên tự kỉ ở độ tuổi 20 bị bỏ rơi hoàn toàn khỏi mọi dịch vụ hỗ trợ; 37% rơi vào trạng thái "hai không" - không việc làm, không giáo dục.

ts.png
Người trẻ thực hành tung hứng và giữ thăng bằng trên xe một bánh trong buổi huấn luyện, góp phần phát triển kỹ năng và khả năng tự lập. Ảnh minh họa tạo bởi AI.

Nghiên cứu trên tạp chí Current Psychiatry Reports (2020) cho thấy bằng chứng về các dịch vụ cho người tự kỉ trưởng thành vẫn còn cực kỳ manh mún và thiếu một cái nhìn tổng thể.

Rõ ràng, "Vách đá dịch vụ" không chỉ là câu chuyện thiếu hụt ngân sách hay cơ sở hạ tầng. Đó là thất bại trong tư duy tổ chức xã hội - nơi con người bị phân mảnh theo độ tuổi thay vì được nhìn nhận qua tiến trình phát triển liên tục.

Tại Việt Nam, vách đá ấy còn thẳm sâu hơn. Khi cha mẹ già đi, câu hỏi “Ai sẽ đồng hành cùng con?” trở thành nỗi ám ảnh dai dẳng. Nếu hệ thống chỉ tập trung vào can thiệp trẻ nhỏ mà bỏ quên người trưởng thành, chúng ta đang biến mọi nỗ lực can thiệp sớm trước đó thành một công trình dở dang.

Từ định kiến "bệnh lí" đến triết lí về "năng lực"

Để không ai bị rơi khỏi "Vách đá", giải pháp không thể dừng lại ở việc nối dài thêm vài lớp học nghề hay dựng lên vài trung tâm bảo trợ mang tính cứu trợ. Xã hội cần một sự thay đổi bước ngoặt về tư duy: Chuyển từ góc nhìn y tế/chẩn đoán sang góc nhìn năng lực.

Thay vì dán nhãn một cá nhân bằng những khiếm khuyết hay sự phụ thuộc, chúng ta cần đặt ra những câu hỏi mang tính kiến tạo: Người tự kỉ đó sở hữu năng lực chìm nào? Làm sao để kích hoạt và biến năng lực đó thành giá trị sống cho chính họ và xã hội?

Điểm đột phá của hệ thống tư duy này là xây dựng vòng lặp tự nhân rộng: Người từng được huấn luyện có thể trở thành người huấn luyện. Năng lực được khai mở không dừng lại ở cá nhân mà tiếp tục lan tỏa, giúp mô hình thoát khỏi bẫy chi phí và sự phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài.

Tuy nhiên, cần một sự sòng phẳng mang tính khoa học: Hệ thống này không phải là đũa thần thay thế y tế hay dịch vụ chăm sóc chuyên sâu. Với những trường hợp đặc biệt nặng, việc bảo vệ an toàn vẫn là ưu tiên hàng đầu. Giá trị cốt lõi của tư duy này là nối liền dải phổ giữa chăm sóc và phát triển năng lực, đảm bảo phẩm giá và quyền được lao động của mỗi con người.

Những kì tích bước qua vách đá

Ở Việt Nam, đã có một số trường hợp thực chứng thông qua các phương pháp vận động có cấu trúc phức hợp. Em Nguyễn Khôi Nguyên (sinh năm 2001) là trẻ tự kỉ đã xác lập kỉ lục Việt Nam năm 2017 và kỉ lục Châu Á năm 2018 về thăng bằng và tung hứng. Bước qua mốc 18 tuổi, Nguyên không rơi khỏi "vách đá". Em cùng gia đình trở thành trợ lí huấn luyện, trực tiếp đồng hành cùng các thế hệ trẻ tự kỉ tiếp theo.

khoinguyen.jpg
Nguyễn Khôi Nguyên nhận được giấy xác lập danh hiệu Kỷ lục gia tung bóng Việt Nam.

Phạm Thành Nam và Nguyễn Khắc Hưng cũng là những kỉ lục gia Guinness thế giới với các màn trình diễn thăng bằng, tung hứng và đạp xe 1 bánh vượt xa giới hạn người thường. Nam xác lập kỉ lục Guinness thế giới năm 2025 và 2026, hiện tham gia tạo dựng kinh tế cùng gia đình. Hưng sinh năm 2009, lập kỉ lục Guinness 2024, đang trong giai đoạn trọng tâm để sẵn sàng chủ động bước qua mốc 18 tuổi vào năm 2027.

Những trường hợp khác được ghi nhận đã chinh phục kỉ lục Guinness như Trần Xuân Sinh hay Ngô Thiện Phúc đã chứng minh: Đây không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay tài năng bẩm sinh cô độc, mà là kết quả của một phương pháp huấn luyện có tính chuẩn hóa.

Có thể còn quá sớm khi liên kết người tự kỉ với tư tưởng "Hiền tài là nguyên khí quốc gia". Nhưng tư tưởng này không nên bị giới hạn trong khuôn mẫu của những chuẩn mực thông thường. Những kỉ lục gia tự kỉ có thể là những "hiền tài đặc biệt". Khi được đặt đúng môi trường, những năng lực vốn bị coi là dị biệt hay lệch chuẩn hoàn toàn có thể chuyển hóa thành thành tựu phi thường.

Cây cầu suốt đời và sứ mệnh của giới khoa học

Kì tích cá nhân là đáng quý, nhưng mục tiêu của một xã hội văn minh là biến kì tích thành quy trình đại chúng. Để xây được cây cầu vững chắc vượt qua "vách đá dịch vụ", cần có một chiến lược tổng thể dựa trên 5 trụ cột chính:

  1. Tính liên tục suốt đời: Xóa bỏ các rào cản hành chính về mốc tuổi.
  1. Lấy năng lực làm trung tâm: Đánh giá con người qua khả năng đóng góp thay vì mức độ khuyết tật.
  1. Liên kết đa ngành: Kết nối chặt chẽ giữa Gia đình - Giáo dục - Y tế - Doanh nghiệp - Cộng đồng.
  1. Cá nhân hóa và tôn trọng phẩm giá: Tôn trọng quyền lựa chọn và lộ trình phát triển của từng cá nhân.
  1. Kiểm chứng bằng dữ liệu: Đánh giá dựa trên chất lượng cuộc sống dài hạn và tính nhân rộng.

Việt Nam hoàn toàn không cần phải thụ động chờ đợi các mô hình nhập khẩu từ nước ngoài. Tinh thần đổi mới sáng tạo và phát huy nguồn lực con người theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW cho phép chúng ta chủ động thử nghiệm các hướng đi đột phá.

Đã đến lúc giới khoa học, các viện nghiên cứu và đại học cùng bắt tay chuẩn hóa dữ liệu, xác lập các chỉ báo kết quả và công bố nghiên cứu độc lập. Cơ quan quản lí nhà nước cần dũng cảm tạo ra cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình chuyển tiếp tuổi trưởng thành.

Đừng để người tự kỉ bị rơi khỏi "vách đá" chỉ vì xã hội thiếu một cây cầu. Cần nhìn nhận người tự kỉ không phải là gánh nặng xã hội, mà là một phần nguồn lực chưa được khai phá của đất nước.

TS. Phan Quốc Việt