Đáng tiếc khi mỗi tấn cà phê Việt Nam xuất thô mất 4.000 USD giá trị gia tăng
Doanh nghiệp Việt Nam không hẳn yếu về năng lực sản xuất hay quản trị. Nhưng đang thiếu những công cụ và cơ chế đủ mạnh để tổ chức chuỗi cung ứng cà phê
Tại phiên thảo luận ở Quốc hội về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa mới đây, đại biểu Lê Hoàng Anh, Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đưa ra một con số đáng chú ý: mỗi tấn cà phê xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ khoảng 4.000 USD giá trị gia tăng.
Theo số liệu ông dẫn, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cà phê Việt Nam đạt khoảng 9 tỉ USD, nhưng tỷ trọng chế biến sâu mới khoảng 15%. Trong khi đó, giá cà phê nhân khoảng 5.600 USD/tấn, còn cà phê chế biến khoảng 9.700 USD/tấn.
Con số giật mình
Cần hiểu rằng 4.000 USD không phải khoản lợi nhuận mà doanh nghiệp Việt Nam chắc chắn sẽ thu được nếu chuyển từ xuất khẩu nhân sang thành phẩm. Bởi cà phê rang xay, hòa tan hay chiết xuất đều phải trải qua những công đoạn đòi hỏi vốn, công nghệ, năng lượng…
Vấn đề đáng suy nghĩ nằm ở chỗ Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới, nhưng phần lớn vẫn bán cà phê nhân (xuất thô), trong khi những công đoạn tạo ra giá trị cao hơn như chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phân phối lại chưa được khai thác tương xứng.
Vì vậy, khoảng chênh lệch 4.000 USD mỗi tấn cà phê được đại biểu Quốc hội đề cập không chỉ là câu chuyện về giá bán, mà còn cho thấy những điểm nghẽn trong cách tổ chức ngành hàng.
Theo số liệu của Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), niên vụ 2024/2025, nước ta xuất khẩu hơn 1,5 triệu tấn cà phê, thu về trên 8,4 tỉ USD. Trong năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tiếp tục đạt khoảng 8,9 tỉ USD.
Đáng chú ý, số liệu được công bố trong tháng 9/2026 cho thấy cà phê chế biến đã đóng góp khoảng 19,5% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê trong tám tháng đầu năm, đạt 1,06 tỉ USD. Điều này cho thấy ngành hàng đang chuyển động, dù dư địa phát triển vẫn còn lớn.
Nói cách khác, vấn đề không phải Việt Nam không có năng lực chế biến, mà là năng lực này chưa đủ rộng, chưa được kết nối tốt với vùng nguyên liệu và chưa giúp nhiều doanh nghiệp trong nước tiến sâu vào thị trường tiêu dùng quốc tế.
Thiếu một chuỗi giá trị đủ mạnh
Theo ông Nguyễn Thành Tài, Ủy viên Ban Chấp hành VICOFA, nhà sáng lập FiRo Academy, chế biến sâu là con đường trực tiếp để gia tăng giá trị và giảm sự phụ thuộc vào biến động giá cà phê nhân xanh.
Khi doanh nghiệp phát triển được các sản phẩm rang xay, hòa tan, chiết xuất hoặc nguyên liệu đồ uống, cơ cấu doanh thu sẽ đa dạng hơn. Doanh nghiệp không còn chỉ phụ thuộc vào việc bán một loại nguyên liệu với mức giá chịu ảnh hưởng lớn từ thị trường hàng hóa quốc tế.
Tuy nhiên, chế biến sâu không thể tách rời việc tổ chức lại vùng nguyên liệu. Sản phẩm chất lượng cao đòi hỏi nguồn cung đồng đều, có khả năng truy xuất và đáp ứng các tiêu chuẩn cụ thể. Điều đó buộc doanh nghiệp phải đầu tư từ khâu canh tác, thu hoạch, sơ chế đến bảo quản và logistics.
Đây cũng chính là một trong những điểm nghẽn của ngành cà phê Việt Nam.
Sản xuất cà phê vẫn có sự tham gia đông đảo của các hộ nông dân quy mô nhỏ. Việc thu mua nguyên liệu qua nhiều tầng nấc trung gian khiến doanh nghiệp khó kiểm soát đồng nhất chất lượng và nguồn gốc. Trong khi đó, nếu muốn xây dựng một nhà máy chế biến hiện đại, doanh nghiệp phải có nguồn nguyên liệu ổn định, đủ lớn và đáp ứng những yêu cầu kỹ thuật nhất định.
Một doanh nghiệp không thể đầu tư hàng trăm tỉ đồng vào nhà máy rồi mỗi mùa vụ lại phải loay hoay tìm nguyên liệu phù hợp. Ngược lại, nông dân cũng khó thay đổi tập quán canh tác, đầu tư máy móc và sản xuất theo tiêu chuẩn nếu không có đầu ra ổn định.
Ông Trần Văn Bình, chuyên gia cà phê, nhìn nhận vấn đề ở góc độ tổ chức thị trường. Theo ông, doanh nghiệp Việt Nam không hẳn yếu về năng lực sản xuất hay quản trị, nhưng đang thiếu những công cụ và cơ chế đủ mạnh để tổ chức chuỗi cung ứng, kết nối trực tiếp người trồng với doanh nghiệp chế biến và bảo vệ mình trước rủi ro biến động giá.
Ông đặc biệt lưu ý đến sự phụ thuộc vào các tầng nấc thương lái trong quá trình thu mua. Khi nông dân bán qua nhiều đầu mối, doanh nghiệp xuất khẩu và rang xay cũng phải thu gom qua các trung gian, chi phí giao dịch tăng lên, còn khả năng kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc bị hạn chế.
Một vấn đề khác được ông Bình đề cập là khả năng tiếp cận vốn của người trồng cà phê. Khi thiếu nguồn vốn mua phân bón, đầu tư tưới tiêu và chăm sóc vườn cây, nông dân có thể phải nhận ứng trước vật tư từ các đơn vị thu mua. Đổi lại, họ thường phải cam kết bán sản phẩm cho những đơn vị này.
Điều đó cho thấy cuộc cạnh tranh trong ngành cà phê không chỉ diễn ra ở khâu xuất khẩu mà đã đi sâu vào việc kiểm soát vùng nguyên liệu.
Nếu doanh nghiệp Việt Nam không xây dựng được những mối liên kết đủ bền chặt, lợi thế về vùng trồng chưa chắc sẽ chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước.
Chế biến sâu không chỉ là xây thêm nhà máy
Một trong những nguyên nhân khiến Việt Nam chưa giữ lại được nhiều giá trị từ hạt cà phê là quan niệm về chế biến sâu đôi khi còn khá đơn giản: cứ đầu tư nhà máy rang xay, hòa tan là có thể nâng giá trị sản phẩm.
Thực tế phức tạp hơn nhiều. Chế biến sâu đòi hỏi doanh nghiệp phải làm chủ công nghệ, nghiên cứu sản phẩm, phát triển thị trường và xây dựng hệ thống phân phối. Một nhà máy hiện đại nhưng không có đơn hàng ổn định, không hiểu thị hiếu người tiêu dùng và không có thương hiệu đủ sức cạnh tranh thì chưa chắc mang lại hiệu quả kinh tế như kỳ vọng.
Thực tế đã xuất hiện những doanh nghiệp Việt Nam mạnh dạn đi theo hướng này. Tập đoàn Intimex đầu tư nhà máy cà phê hòa tan với vốn ban đầu khoảng 600 tỉ đồng. Từ công suất thiết kế 4.000 tấn/năm, nhà máy đã được nâng lên 10.000 tấn/năm, đồng thời mở rộng các dòng sản phẩm.
Trong khi đó, một số doanh nghiệp lựa chọn gia công cho đối tác nước ngoài để từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đây cũng là cách tiếp cận thực tế, bởi không phải doanh nghiệp nào cũng đủ nguồn lực để lập tức xây dựng thương hiệu riêng và mở hệ thống phân phối quốc tế.
Theo các chuyên gia, quan trọng là Việt Nam cần xây dựng thương hiệu cà phê theo ba cấp độ: quốc gia, vùng trồng và doanh nghiệp. Thương hiệu quốc gia tạo dựng uy tín xuất xứ; thương hiệu vùng trồng thể hiện đặc tính địa lý và điều kiện canh tác; còn thương hiệu doanh nghiệp chịu trách nhiệm phát triển sản phẩm, phân phối và bảo đảm chất lượng.
Đặc biệt, Robusta Việt Nam cần được định vị lại. Thay vì chỉ được nhìn nhận như một loại nguyên liệu có giá cạnh tranh, Robusta cần được phát triển thành sản phẩm có đặc tính chất lượng, hương vị và câu chuyện xuất xứ riêng.
Khi người tiêu dùng quốc tế nhận diện được giá trị của cà phê Việt Nam, doanh nghiệp mới có cơ hội giảm dần sự phụ thuộc vào việc cạnh tranh bằng giá nguyên liệu.
Muốn giữ giá trị, phải thay đổi từ chính sách đến thị trường
Một vấn đề quan trọng khác là khả năng tiếp cận nguồn vốn và mặt bằng sản xuất của doanh nghiệp chế biến.
Ông Lê Hoàng Anh cho rằng các doanh nghiệp chế biến quy mô nhỏ đang gặp khó khăn về đất gắn với vùng nguyên liệu, kho lạnh, vốn dài hạn để đầu tư máy móc, cũng như chi phí chứng nhận và truy xuất nguồn gốc.
Từ đây, ông kiến nghị bố trí quỹ đất cho các khu, cụm chế biến nông, lâm, thủy sản tập trung gắn với vùng nguyên liệu, kho lạnh và logistics dùng chung. Đồng thời, cần mở rộng cơ chế cho vay dựa trên hợp đồng liên kết tiêu thụ, khoản phải thu, hàng tồn kho và chứng từ kho hàng, thay vì quá phụ thuộc vào tài sản thế chấp.
Bên cạnh đó, đề xuất của ông Trần Văn Bình về xây dựng sàn giao dịch cà phê có giao nhận hàng thật cũng đáng được nghiên cứu.
Theo ông, một sàn giao dịch được tổ chức minh bạch có thể giúp nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp với nhau, hình thành cơ chế xác lập giá rõ ràng hơn, giảm sự phụ thuộc vào nhiều tầng nấc trung gian. Đồng thời, doanh nghiệp có thêm công cụ quản trị rủi ro giá.
Tuy nhiên, một sàn giao dịch không thể tự động giải quyết mọi bất cập. Muốn vận hành hiệu quả, cần có hệ thống kho đạt chuẩn, tiêu chuẩn phân loại chất lượng, cơ chế kiểm định độc lập, quy định giao nhận và thanh toán minh bạch, cùng sự tham gia thực chất của người mua và người bán.
Suy cho cùng, Việt Nam không thiếu cà phê, cũng không thiếu thị trường. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái đủ mạnh để kết nối người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, ngân hàng, nhà khoa học và nhà phân phối.
Khoảng chênh lệch 4.000 USD/tấn cần trở thành động lực để ngành cà phê thay đổi cách làm: từ bán sản lượng sang bán chất lượng, từ xuất khẩu nguyên liệu sang phát triển sản phẩm, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng công nghệ, thương hiệu và năng lực tổ chức thị trường.
Bởi một khi Việt Nam vẫn chủ yếu bán hạt cà phê, còn người khác quyết định cách chế biến, định vị thương hiệu và tiếp cận người tiêu dùng, chúng ta sẽ khó giữ lại phần giá trị lớn nhất của chính sản phẩm mình làm ra.