Rơm rạ, vỏ tôm, da cá: Đừng vứt đi, đó là ‘mỏ vàng’ cho doanh nghiệp ĐBSCL
Rơm rạ, trấu, vỏ tôm, da cá từng bị xem là phần bỏ đi nay có thể thành phân hữu cơ, năng lượng, chitosan hay collagen. Nhưng để thành doanh thu, doanh nghiệp phải giải được bài toán thu gom, công nghệ và đầu ra.
Phụ phẩm nông nghiệp ĐBSCL: Cơ hội kinh doanh từ rơm rạ, vỏ tôm
Nếu rơm rạ, trấu, vỏ tôm, đầu tôm, da cá và chất thải chăn nuôi chỉ bị xem là phần bỏ đi, nhiều giá trị kinh tế sẽ bị lãng phí. Khi được thu gom, xử lí và đưa trở lại chu trình sản xuất (thành kinh tế tuần hoàn), những nguồn nguyên liệu này có thể mở thị trường mới cho doanh nghiệp, hợp tác xã và nhóm khởi nghiệp.
Theo ông Nguyễn Duy Trung, MBA, Hội Doanh nhân Trẻ TP. Cần Thơ (khu vực Sóc Trăng), kinh tế nông nghiệp tuần hoàn giai đoạn 2026-2030 tạo nhiều cơ hội kinh doanh. Một cánh đồng lúa không chỉ tạo ra hạt gạo: rơm có thể dùng trồng nấm, sản xuất phân hữu cơ hoặc vật liệu sinh học; trấu có thể trở thành năng lượng, vật liệu; cám tham gia chuỗi thức ăn, mỹ phẩm và sản phẩm giá trị gia tăng.
Trong thủy sản, vỏ tôm có thể chế biến thành chitosan phục vụ y học, mĩ phẩm; đầu tôm thành gia vị, muối tôm hoặc sản phẩm ăn nhẹ; da cá là nguyên liệu chiết xuất collagen. Vỏ cà phê, cacao có tiềm năng chuyển hóa thành than sinh học. Với công nghệ phù hợp, nguồn cung ổn định và đầu ra rõ ràng, chúng có thể trở thành nguyên liệu cho chuỗi sản phẩm mới.
Tuy nhiên, cơ hội chỉ thành doanh thu khi doanh nghiệp giải được bài toán thu gom, vận chuyển, công nghệ xử lí, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường tiêu thụ. Mô hình kinh tế tuần hoàn vì thế cần tổ chức theo chuỗi, gắn với vùng nguyên liệu và người mua.
Doanh nghiệp tham gia chuỗi kinh tế tuần hoàn như thế nào?
Kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện môi trường mà ngày càng gắn với năng lực cạnh tranh. Thị trường xuất khẩu quan tâm đến phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường, sản xuất xanh và trách nhiệm xã hội. Doanh nghiệp cần sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm chất thải.
Doanh nghiệp có thể tham gia nhiều mắt xích: công nghệ sinh học, chế biến phụ phẩm, phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, công nghệ sau thu hoạch, truy xuất nguồn gốc, đo lường phát thải, logistics nông nghiệp, nền tảng số kết nối nông dân với doanh nghiệp, chế biến sâu và phát triển thương hiệu nông sản.
Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL đến năm 2030 mở ra thị trường cho doanh nghiệp cung cấp công nghệ, dịch vụ, vật tư đầu vào, chế biến, logistics và giải pháp giảm phát thải. Lợi thế còn đến từ công nghệ, thương hiệu, dữ liệu và tổ chức chuỗi giá trị.
Chuỗi tuần hoàn hiệu quả cần liên kết nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà máy chế biến, logistics và thị trường. Phụ phẩm được thu hồi, phân loại, xử lí để tạo nguyên liệu hoặc sản phẩm mới, thay vì thải bỏ. Thực tế, doanh nghiệp không nhất thiết phải đầu tư dây chuyền từ đầu vào đến sản phẩm cuối cùng. Có thể bắt đầu ở một công đoạn, như thu gom và sơ chế phụ phẩm, cung cấp thiết bị, phát triển nền tảng truy xuất hoặc kết nối nguồn nguyên liệu với cơ sở chế biến. Khi có dữ liệu về sản lượng, chất lượng và thời điểm phát sinh phụ phẩm, các bên dễ lập kế hoạch vận chuyển, giảm thất thoát và bảo đảm nguồn cung. Hợp tác xã có thể tổ chức nông dân, doanh nghiệp chịu trách nhiệm công nghệ và thị trường, còn nhà khoa học hỗ trợ quy trình. Ngân hàng và nhà đầu tư xem xét phương án vốn dựa trên tính khả thi.
Theo ông Nguyễn Duy Trung, doanh nghiệp nên khởi nghiệp từ nhu cầu thực tế của thị trường, nông dân và cơ sở sản xuất. Doanh nghiệp cần xác định nhu cầu sản phẩm xanh, chi phí của nông dân, nguồn lực đang lãng phí và phụ phẩm có thể khai thác.
Liên kết năm nhà, gồm Nhà nước, nhà đầu tư và doanh nghiệp, ngân hàng, nhà khoa học và nhà nông, có ý nghĩa trong kết nối vốn, công nghệ, vùng nguyên liệu và đầu ra.
Công nghệ và nhân lực quyết định hiệu quả kinh tế tuần hoàn
TS. Nguyễn Hồng Gấm, giảng viên Khoa Kinh tế, Trường đại học Nam Cần Thơ, xem nông nghiệp tuần hoàn là giải pháp quan trọng để phát triển kinh tế bền vững tại ĐBSCL. Trong nghiên cứu “Nông nghiệp tuần hoàn - Mô hình phát triển kinh tế bền vững ĐBSCL thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0”, công bố năm 2025 trên Journal of Science and Development Economics, TS. Nguyễn Hồng Gấm nhấn mạnh khả năng ứng phó suy giảm tài nguyên, ô nhiễm và biến đổi khí hậu.
Theo định hướng nghiên cứu của TS. Nguyễn Hồng Gấm, tích hợp thành tựu công nghiệp 4.0 có thể tối ưu hóa tái chế phụ phẩm như rơm rạ, vỏ thủy sản và chất thải chăn nuôi, đưa chúng trở lại chu trình sản xuất. Công nghệ góp phần khép kín chuỗi giá trị, tăng giá trị và hạn chế chất thải.
Bên cạnh công nghệ và mô hình kinh doanh, TS. Nguyễn Hồng Gấm chú trọng chất lượng nguồn nhân lực. Để vận hành kinh tế số và tuần hoàn, đào tạo cần giúp người học hình thành tư duy xanh, kỹ năng đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với thị trường. Mỗi mô hình cần đánh giá nguồn cung, công nghệ, tiêu chuẩn an toàn, chi phí và nhu cầu. Doanh nghiệp nên bắt đầu ở quy mô phù hợp, kiểm chứng hiệu quả rồi nhân rộng.
ĐBSCL cần chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang nâng cao giá trị gia tăng, hiệu quả và tính bền vững. Doanh nghiệp cần xem phụ phẩm là nguồn lực, công nghệ là công cụ và thị trường là điểm khởi đầu. Cần hợp tác theo chuỗi, gắn nghiên cứu với sản xuất và tiêu thụ.
ĐBSCL không chỉ là vùng sản xuất nông nghiệp lớn mà còn có thể hướng tới trung tâm kinh tế nông nghiệp xanh, tuần hoàn và phát thải thấp. Đây là cơ hội để doanh nghiệp tạo giá trị từ nguồn lực sẵn có, nâng sức cạnh tranh, sử dụng tài nguyên hiệu quả và cải thiện lợi ích cho nông dân. Đây cũng là cơ hội thiết thực.
