Thể chế nào cho siêu đô thị Đồng Nai?
Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 16-NQ/TW về xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2065 mở ra một giai đoạn phát triển mới và đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế tương xứng với vị thế của một thành phố trực thuộc Trung ương.
Trao đổi với Một Thế Giới, Thạc sĩ - Luật sư Đỗ Văn Vinh (Giám đốc Công ty Luật Đức Việt - Đoàn Luật sư TP. Đồng Nai) phân tích những thay đổi quan trọng về cơ chế phân cấp, quy hoạch, đầu tư, quản lí đất đai cũng như các điều kiện pháp lý để Đồng Nai phát huy hiệu quả các cơ chế đặc thù trong quá trình phát triển.
Đồng Nai chủ động kiến tạo không gian phát triển
- Thưa Thạc sĩ - Luật sư Đỗ Văn Vinh, hiện Đồng Nai trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, về mặt pháp lí địa phương sẽ được hưởng những cơ chế, chính sách đặc thù nào khác biệt so với mô hình tỉnh hiện nay, đặc biệt trong các lĩnh vực quy hoạch, đầu tư và quản lí đất đai?
- Thạc sĩ – Luật sư Đỗ Văn Vinh: Dưới góc độ pháp lí, sự chuyển đổi từ mô hình chính quyền cấp tỉnh sang mô hình chính quyền đô thị trực thuộc Trung ương mang lại những thay đổi căn bản về thẩm quyền quản lí Nhà nước đối với toàn bộ các lĩnh vực đời sống kinh tế xã hội.
Theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013 và các quy phạm pháp luật mới nhất, trọng tâm là Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, vị thế mới sẽ mang lại cho chính quyền TP. Đồng Nai quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cao hơn rất nhiều so với trước đây.
Văn bản luật này đã xác lập rõ mô hình phân quyền và phương thức vận hành hiện đại. Điều đó tạo cơ sở pháp lí để một siêu đô thị trực thuộc Trung ương có thể tự do kiến tạo các không gian phát triển mang tính đột phá, không bị gò bó bởi những chiếc áo cơ chế đã trở nên chật hẹp.
Cụ thể, trong lĩnh vực quy hoạch, căn cứ vào Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024 chuẩn bị có hiệu lực thi hành, TP. Đồng Nai trong tương lai sẽ được phân cấp thẩm quyền chủ động hơn rất nhiều. Đạo luật này đã đơn giản hóa trình tự, thủ tục lập và phê duyệt quy hoạch đối với từng cấp chính quyền.
Khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, chính quyền thành phố sẽ được quyền tự quyết định và phê duyệt nhiều nội dung quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết. Đồng thời được phân cấp thẩm quyền điều chỉnh cục bộ quy hoạch mà không phải trải qua quy trình xin ý kiến hiệp thương phức tạp từ nhiều bộ ngành Trung ương như trước đây.
Điều này giúp chính quyền địa phương phản ứng nhanh, giải quyết kịp thời các biến động của thị trường đầu tư. Qua đó hạn chế tối đa tình trạng quy hoạch treo kéo dài nhiều năm gây bức xúc trong quần chúng nhân dân và gây lãng phí nghiêm trọng các nguồn lực xã hội.
Trong lĩnh vực quản lí đầu tư và tài chính công, sự khác biệt về mặt pháp lí càng thể hiện một cách rõ nét và sinh động hơn dưới sự điều chỉnh của các quy định pháp luật hiện hành. Căn cứ Luật Đầu tư năm 2025 và Luật Đầu tư công năm 2024, môi trường đầu tư kinh doanh sẽ được mở rộng khi rất nhiều thủ tục hành chính phức tạp được cắt giảm triệt để.
Các nhà đầu tư nước ngoài thậm chí không bắt buộc phải có dự án trước khi thành lập doanh nghiệp, tạo ra sự thông thoáng tuyệt đối trong khâu tiếp cận thị trường. Chính quyền thành phố được phân cấp toàn diện trong việc quyết định chủ trương đầu tư đối với các dự án trọng điểm có quy mô vốn lớn mà không phải trình lên Thủ tướng Chính phủ xem xét.
Hơn thế nữa, với Luật Ngân sách nhà nước năm 2025, Quốc hội hoàn toàn có thể ban hành các nghị quyết quy định cơ chế tài chính ngân sách đặc thù cho thành phố Đồng Nai. Khi cơ chế này được thông qua, địa phương sẽ được phép giữ lại tỉ lệ điều tiết nguồn thu ngân sách cao hơn rất nhiều. Đồng thời được trao quyền tự chủ huy động các nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội thông qua công cụ phát hành trái phiếu chính quyền địa phương.
Khung pháp lí hoàn toàn mới này sẽ kiến tạo ra một nguồn lực tài chính khổng lồ để địa phương có thể tự tin tái đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng chiến lược. Đó là hệ thống đường cao tốc, hệ thống đường sắt đô thị và các khu cảng biển nước sâu mang tầm cỡ quốc tế.
Về quản lí nhà nước đối với đất đai, theo tinh thần đổi mới triệt để của Luật Đất đai năm 2024, việc xem xét chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa và đất rừng sang đất phi nông nghiệp để phục vụ các dự án công nghiệp, thương mại và đô thị đã được phân cấp tối đa cho chính quyền địa phương.
Thay vì phải làm hồ sơ trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đối với những diện tích lớn như giai đoạn trước, HĐND TP. Đồng Nai sẽ được quyền tự quyết định chuyển đổi mục đích sử dụng đất với hạn mức quy mô cao lớn hơn.
Quyền tự quyết này chính là đòn bẩy pháp lí quan trọng nhất, giúp tháo gỡ triệt để những điểm nghẽn về mặt thủ tục hành chính, đẩy nhanh tiến độ bồi thường, giải phóng mặt bằng và giao đất sạch cho các nhà đầu tư chiến lược. Từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh trong việc thu hút làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài chất lượng cao vào địa phương.
Bộ máy đô thị phải theo kịp một cực tăng trưởng mới
- Việc chuyển đổi từ mô hình tỉnh sang thành phố trực thuộc Trung ương sẽ đặt ra những yêu cầu gì về hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tổ chức bộ máy chính quyền và phân cấp, phân quyền giữa Trung ương với địa phương?
- Thạc sĩ - LS Đỗ Văn Vinh: Việc chuyển đổi mô hình quản lí không đơn thuần là việc thay đổi tên gọi hành chính. Bản chất pháp lí của quá trình này là sự tái cấu trúc toàn diện phương thức quản trị địa phương.
Trước hết, đối với công tác hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chính quyền địa phương phải khẩn trương tiến hành rà soát hàng ngàn văn bản đang có hiệu lực. Hệ thống pháp luật mới đòi hỏi các cấp chính quyền phải mạnh dạn bãi bỏ triệt để những quy định không còn phù hợp với thực tiễn phát triển đô thị hóa.
Đồng thời phải vận dụng linh hoạt khung pháp lí hiện hành để khẩn trương ban hành mới các văn bản quy định về quản lí trật tự xây dựng kiến trúc, bảo vệ môi trường sinh thái, quy hoạch phát triển không gian ngầm đô thị và hệ thống giao thông công cộng.
Về tổ chức bộ máy chính quyền, việc hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị là yêu cầu mang tính bắt buộc. Căn cứ Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, quản trị một thành phố trực thuộc Trung ương đòi hỏi một bộ máy hành chính phải thực sự tinh gọn. Đồng thời cần phải đẩy mạnh tối đa việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số toàn diện để hướng tới xây dựng một nền hành chính phục vụ công minh bạch và hiệu quả.
Cấu trúc hành chính của Đồng Nai dự kiến sẽ phải trải qua những sự thay đổi mang tính chiến lược. Trong đó không loại trừ khả năng hình thành mô hình thành phố trực thuộc thành phố để tạo ra các trung tâm phát triển kinh tế vệ tinh. Cơ cấu tổ chức của các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cũng phải được sắp xếp và tinh gọn lại một cách khoa học.
Địa phương cần chủ động kiến nghị Trung ương cho phép thành lập các cơ quan chuyên biệt như Sở Quy hoạch Kiến trúc đô thị hoặc Sở Giao thông Đô thị để quản lí sâu sát các vấn đề đặc thù của một thành phố lớn. Việc thành lập các trung tâm phục vụ hành chính công liên thông minh bạch là điều kiện tất yếu để giải quyết thủ tục nhanh chóng, phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày một tốt hơn.
Về cơ chế phân cấp và phân quyền, các cơ quan trung ương sẽ áp dụng triệt để tinh thần đổi mới của Luật Tổ chức Chính phủ năm 2025. Đạo luật này đặt trọng tâm vào việc đẩy mạnh phân quyền, phân cấp giữa Trung ương và địa phương trong điều kiện hội nhập sâu rộng, quán triệt phương châm cấp nào, cơ quan nào thực hiện hiệu quả nhất thì kiên quyết giao cho cơ quan đó thực hiện.
Đối với trường hợp của Đồng Nai, Trung ương cần phải phân cấp triệt để thẩm quyền thẩm định thiết kế các dự án xây dựng có tính chất phức tạp, trao quyền chủ động trong việc quản lí , khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên địa bàn. Tuy nhiên, sự phân quyền này bắt buộc phải đi đôi với cơ chế kiểm tra và giám sát quyền lực thật sự chặt chẽ và thường xuyên từ phía các cơ quan Trung ương.
Cơ chế giám sát này nhằm mục đích cao nhất là bảo đảm quyền lực Nhà nước luôn luôn được thực thi một cách nghiêm minh trong khuôn khổ pháp luật. Qua đó ngăn chặn từ sớm, từ xa mọi hành vi lạm dụng chức vụ quyền hạn, tư lợi cá nhân và vi phạm pháp luật trong mọi hoạt động thực thi công vụ.
Thể chế minh bạch là nền tảng của phát triển bền vững
- Theo ông, để các cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả và tránh phát sinh vướng mắc pháp lí trong quá trình thực thi, Đồng Nai cần ưu tiên hoàn thiện những khung pháp lí nào liên quan đến thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân?
- Thạc sĩ. LS Đỗ Văn Vinh: Tôi cho rằng mọi chính sách ưu đãi dù mang tính đột phá đến đâu, nếu không được đặt trên một nền tảng pháp lí vững chắc và đồng bộ thì chỉ tồn tại trên lí thuyết. Thậm chí tiềm ẩn muôn vàn rủi ro pháp lí cho cơ quan quản lí nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.
Để tối ưu hóa chính sách thu hút đầu tư vào hệ thống hạ tầng đồng bộ, Đồng Nai cần ưu tiên vận dụng sáng tạo và đầy đủ các quy định của pháp luật về thu hút đầu tư hiện nay.
Địa phương cần chủ động xây dựng và trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt các cơ chế bảo lãnh linh hoạt. Điều đó thu hút các dòng vốn chiến lược từ các tập đoàn kinh tế đa quốc gia.
Đặc biệt quan trọng, Đồng Nai cần kiến nghị Quốc hội và Chính phủ cho phép áp dụng cơ chế đặc thù, tách riêng khâu bồi thường, hỗ trợ và giải phóng mặt bằng thành một dự án đầu tư công độc lập. Qua đó đẩy nhanh tối đa tiến độ bàn giao quỹ đất sạch, tạo niềm tin cho nhà đầu tư khi cam kết rót vốn vào địa phương.
TP. Đồng Nai cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lí về quản lí các khu công nghiệp ông nghệ cao và trung tâm logistics, hướng tới việc đơn giản hóa mọi thủ tục hành chính. Điều này kiến tạo một môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và ổn định lâu dài.
Quan trọng nhất là quá trình phát triển kinh tế tuyệt đối không được tách rời mục tiêu bảo vệ các quyền lợi hợp pháp và chính đáng của người dân. Quá trình đô thị hóa mạnh mẽ chắc chắn sẽ kéo theo những vấn đề vô cùng phức tạp về thu hồi đất đai và bồi thường thiệt hại. Do đó, Đồng Nai phải chú trọng thực hiện nghiêm túc, công khai và minh bạch các quy định của Luật Đất đai năm 2024.
Chính quyền địa phương cần ban hành các quy định chi tiết nhằm đảm bảo nguyên tắc bồi thường sát với giá trị giao dịch thực tế trên thị trường. Chính quyền phải kiên quyết bảo đảm người dân bị thu hồi đất có được nơi ở mới ổn định, có điều kiện sinh hoạt và thu nhập bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Đồng Nai phải đặc biệt chú trọng ban hành các chế tài xử lí thật sự nghiêm đối với mọi hành vi trục lợi, vi phạm pháp luật trong công tác đền bù và giải tỏa mặt bằng để bảo đảm công bằng cho tất cả các đối tượng chịu ảnh hưởng.
Cuối cùng là vấn đề chuyển đổi nghề nghiệp cho những người nông dân không may bị mất đi tư liệu sản xuất nông nghiệp thiết yếu trong quá trình thu hồi đất xây dựng đô thị. Điều này đòi hỏi một sự quan tâm sâu sắc của các cấp lãnh đạo địa phương và một khung pháp lí về an sinh xã hội.
Căn cứ vào các nguyên tắc nền tảng của Bộ luật Lao động năm 2019, chính quyền thành phố cần ban hành các chính sách nhằm hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn tín dụng ưu đãi từ ngân hàng chính sách, cung cấp các chương trình đào tạo nghề chất lượng cao hoàn toàn miễn phí gắn liền với nhu cầu tuyển dụng thực tế của các doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn. Quyền lợi của lực lượng lao động nhập cư, những người đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của đô thị công nghiệp. Đồng thời cần được pháp luật bảo vệ thông qua các quy định khuyến khích phát triển nhà ở xã hội, bảo đảm sự công bằng trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế và hệ thống giáo dục công lập.
Khi nào xây dựng được một hệ thống thực thi pháp luật thực sự đồng bộ, minh bạch và nhân văn, Đồng Nai mới có thể vươn mình cất cánh trở thành một siêu đô thị trung tâm hiện đại, phát triển bền vững và mang lại sự phồn vinh thực sự cho mọi tầng lớp nhân dân.
