Tương lai của phòng không hiện đại: Chọn tên lửa hay drone đánh chặn?
Một thiết bị bay giá vài chục nghìn USD vẫn có thể buộc đối phương kích hoạt radar, điều tiêm kích và sử dụng quả đạn đắt hơn nó nhiều lần.
Theo Interesting Engineering, phòng không hiện đại vì thế không chỉ được đánh giá bằng số mục tiêu bị bắn hạ, mà còn ở khả năng chống đỡ những đợt tập kích kéo dài mà không nhanh chóng cạn đạn hoặc tiêu hao ngân sách nhanh hơn bên tấn công. Đặt tên lửa và drone đánh chặn lên cùng một bàn cân cho thấy mỗi loại đang chiếm ưu thế ở một phần khác nhau của cuộc chiến.
Tên lửa nhanh hơn, drone linh hoạt hơn
Sự cố tại Romania ngày 24/7 cho thấy bên phòng thủ phải phản ứng thế nào trước một mục tiêu chưa rõ ý đồ. Hai Eurofighter Typhoon của Không quân Italy và hai F-16 Romania lần lượt cất cánh, trước khi một chiếc F-16 bắn hạ UAV trên khu vực không có dân cư. Chỉ một mục tiêu đã kéo theo hoạt động của bốn tiêm kích, nhưng Romania không thể chờ đến khi nó tiếp cận thành phố hoặc căn cứ rồi mới xác định mức độ nguy hiểm.
Trong tình huống cần phản ứng tức thì, tên lửa vẫn có lợi thế rõ rệt. Đạn phòng không nằm sẵn trên bệ, tăng tốc gần như ngay sau khi phóng và có thể tiếp cận mục tiêu ở cự li lớn. Khả năng đó đặc biệt quan trọng trước tiêm kích, tên lửa hành trình hoặc đầu đạn đạn đạo, khi bên phòng thủ chỉ có rất ít thời gian để phát hiện và khai hỏa.
Drone đánh chặn phải cất cánh, leo cao, nhận dữ liệu rồi tìm góc tiếp cận. Với Shahed cánh quạt bay chậm, khoảng thời gian ấy vẫn đủ để đuổi theo. Nhưng khi mục tiêu tăng tốc, hạn chế nhanh chóng lộ ra. Reuters cho biết Nga đã đưa vào sử dụng Shahed phản lực có thể đạt khoảng 500 km/h, buộc các công ty Ukraine phát triển những mẫu đánh chặn nhanh hơn. P1-SUN Jetkiller hiện đạt khoảng 370 km/h, còn Bullet hướng tới dải tốc độ 400 đến 500 km/h.
Tên lửa vì thế chiếm ưu thế về tốc độ, tầm hoạt động và khả năng xử lí các mối đe dọa khó. Drone phù hợp hơn khi đối phương bay chậm, xuất hiện trên tuyến đường có thể dự báo và cho phép lực lượng phòng thủ chuẩn bị từ trước. Drone không thể thay thế Patriot trong nhiệm vụ chống tên lửa đạn đạo, nhưng sử dụng Patriot cho mọi UAV cánh quạt cũng là cách tiêu hao khó duy trì lâu dài.
Drone thắng về giá
Khoảng cách lớn nhất giữa hai lựa chọn nằm ở chi phí. Một quả tên lửa phòng không hiện đại có thể trị giá hàng triệu USD, trong khi một số drone đánh chặn chỉ tốn vài nghìn USD. Dùng phương tiện giá thấp để hạ mục tiêu đắt hơn nó giúp bên phòng thủ tránh rơi vào thế phải chi nhiều hơn đối phương sau mỗi lần khai hỏa.
Điều đó không có nghĩa phóng tên lửa trị giá hàng triệu USD vào một UAV luôn là quyết định sai. Giá trị cần bảo vệ có thể là chiến hạm, nhà máy điện, kho nhiên liệu hoặc sở chỉ huy lớn hơn nhiều lần. Một quả đạn đắt vẫn đáng sử dụng nếu không còn phương án nào khác đủ tin cậy. Bất lợi chỉ xuất hiện khi cách đánh chặn này lặp lại liên tục trước những mục tiêu giá thấp được phóng với số lượng lớn.
Tên lửa dẫn đường sử dụng đầu dò, động cơ và linh kiện điện tử phức tạp nên khó tăng sản lượng nhanh như UAV. Mỗi bệ phóng cũng chỉ mang được một cơ số hữu hạn, trong khi quá trình nạp lại giữa đợt tập kích cần thời gian. Đối phương có thể đưa drone và mồi nhử đi trước để hút hỏa lực, rồi mới tung tên lửa hành trình hoặc vũ khí nguy hiểm hơn.
Ukraine chọn drone đánh chặn vì bị đặt trước phép tính này sớm nhất. Reuters ước tính một quả PAC-3 MSE có giá khoảng 4 triệu USD, trong khi một số phương tiện đánh chặn của Ukraine chỉ tốn dưới 1.500 USD. Shahed được ước tính khoảng 35.000 USD mỗi chiếc.
Theo số liệu do phía Ukraine cung cấp, drone đánh chặn đảm nhiệm khoảng 40% số UAV bị hạ vào tháng 4/2026, tăng từ khoảng 25% trong mùa đông. Những con số này chưa được kiểm chứng hoàn toàn độc lập, nhưng cho thấy phương tiện giá thấp đã trở thành một lớp phòng thủ đáng kể.
Lợi thế của drone không chỉ nằm ở giá mua. Loại phương tiện này thường sử dụng nhiều linh kiện thương mại, có cấu tạo đơn giản hơn và dễ mở rộng dây chuyền sản xuất. Khi đối phương phóng hàng trăm UAV trong nhiều đêm liên tiếp, khả năng bổ sung nhanh có thể quan trọng không kém hiệu quả của từng lần đánh chặn.
Tên lửa đáng tin cậy hơn, drone dễ thích ứng hơn
Tên lửa không chỉ đắt vì bay nhanh. Nó còn được thiết kế để phản ứng trong thời gian ngắn và đánh chặn những mục tiêu nhanh, bay cao hoặc có khả năng cơ động mạnh. Khi một tên lửa hành trình tiến gần căn cứ hoặc máy bay đối phương chuẩn bị phóng vũ khí, người chỉ huy thường ưu tiên phương tiện đã được kiểm chứng hơn lựa chọn rẻ nhưng phụ thuộc nhiều vào điều kiện tác chiến.
Drone đánh chặn chịu ảnh hưởng lớn hơn từ gió, mây, thời lượng pin, liên kết dữ liệu và vị trí tổ phóng. Mục tiêu bay thấp có thể bị địa hình che khuất, còn việc đổi hướng khiến phương tiện tiêu hao thêm năng lượng. Reuters cho biết thời tiết và khoảng thời gian tiếp cận ngắn vẫn là những trở ngại lớn tại Ukraine, dù dẫn đường tự động và điều khiển từ xa đang cải thiện hiệu quả.
Đổi lại, drone linh hoạt hơn sau khi rời bệ. Nó có thể tuần tra, đổi mục tiêu hoặc chờ thêm dữ liệu trước khi giao chiến. Theo tập đoàn công nghệ quốcp hòng Mỹ RTX (Raytheon Technologies), Coyote Block 3NK từng lượn chờ, sử dụng hiệu ứng phi động năng để vô hiệu hóa nhiều đàn drone, sau đó được thu hồi và triển khai lại. Cách hoạt động ấy giúp giảm nguy cơ mảnh vỡ và phân bổ chi phí qua nhiều lần xuất kích.
Khả năng cập nhật cũng là lợi thế của drone. Phần mềm nhận dạng, thuật toán dẫn đường và tải trọng có thể được điều chỉnh theo chu kì ngắn. Một mẫu đang hoạt động trên chiến trường có thể nhanh chóng được sửa đổi để bám mục tiêu tốt hơn hoặc chống lại phương thức gây nhiễu mới.
Tuy nhiên, ưu thế này cũng đi kèm nhược điểm. Một thiết kế có thể sớm trở nên lỗi thời nếu mục tiêu tăng tốc, thay đổi đường bay hoặc sử dụng phương thức dẫn đường khác. Tên lửa phòng không thường trải qua quá trình phát triển và kiểm định dài hơn, còn drone phải liên tục thay đổi để theo kịp chiến trường. Tên lửa vì thế phù hợp với những tình huống đòi hỏi tốc độ phản ứng cao và khả năng đánh chặn ổn định. Drone phát huy hiệu quả khi có đủ thời gian triển khai, nhận dữ liệu sớm và đối phó với những phương tiện có đường bay tương đối dễ dự báo.
Đàn drone không thể bị chặn bằng một lớp vũ khí
Tên lửa phù hợp với những mục tiêu có tốc độ, tầm bay hoặc mức độ nguy hiểm cao, trong khi drone đánh chặn được phát triển để đối phó số lượng lớn UAV giá rẻ. Chúng có thể được bố trí phân tán quanh thành phố, nhà máy điện và các tuyến tiếp cận thường xuyên, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một vài tổ hợp tên lửa có giá trị cao.
Nhưng drone không thể tự giải quyết một đợt tập kích hỗn hợp. Đối phương có thể đồng thời sử dụng UAV trinh sát, Shahed, mồi nhử, tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo. Nếu chỉ có drone đánh chặn, những mục tiêu nhanh nhất có thể xuyên qua. Nếu chỉ dựa vào tên lửa, kho đạn sẽ bị kéo căng bởi lớp phương tiện giá rẻ đi phía trước.
Phòng không nhiều tầng vì thế là cách phân chia nhiệm vụ. Tác chiến điện tử xử lí những UAV phụ thuộc tín hiệu định vị hoặc liên kết điều khiển. Pháo, súng máy và vũ khí năng lượng định hướng bảo vệ cự li gần. Drone đánh chặn đảm nhiệm mục tiêu chậm, giá thấp và xuất hiện với số lượng lớn. Tên lửa tầm ngắn đối phó những phương tiện vượt khỏi khả năng của drone, còn đạn tầm trung và tầm xa được giữ cho máy bay, tên lửa hành trình cùng đầu đạn đạn đạo.
Khâu quyết định nằm ở cảm biến và phần mềm chỉ huy. Hệ thống phải phát hiện đủ sớm, xác định đó là mồi nhử hay vũ khí, dự báo đường bay và lựa chọn phương tiện phù hợp. Nếu dùng sai lớp đánh chặn, một mạng lưới có nhiều vũ khí vẫn có thể lãng phí đạn vào mục tiêu ít nguy hiểm, trong khi mối đe dọa lớn hơn lọt qua.
NATO đang đầu tư theo hướng đó. Tại Ankara ngày 7/7, liên minh công bố Drone Edge với kế hoạch dành hơn 40 tỉ USD cho năng lực chống drone trong năm năm, tăng số người điều khiển được đào tạo lên gấp năm lần vào cuối năm 2027 và lập thị trường cho các hệ thống đã được NATO kiểm định. Trọng tâm không nằm ở một mẫu tên lửa hay drone duy nhất, mà ở việc kết nối cảm biến, người vận hành và nhiều phương tiện vào cùng một mạng lưới.
Hai nhánh công nghệ đang tiến lại gần nhau. Drone đánh chặn ngày càng nhanh và tự động hơn, trong khi ngành tên lửa tìm cách tạo ra các loại đạn rẻ, đơn giản và dễ sản xuất hơn. Phần việc của chúng vẫn khác biệt, khiến câu hỏi quan trọng không phải bên nào thay thế bên nào, mà là hệ thống chỉ huy có lựa chọn đúng vũ khí cho từng mối đe dọa hay không.
