Nga âm thầm nâng cấp tên lửa đạn đạo, phòng không Ukraine chịu thêm sức ép?
Nga được cho là đã âm thầm gắn cụm ăng-ten Kometa-M12R-VT mới lên tên lửa đạn đạo 9M723 Iskander-M. Thay đổi này không làm tên lửa bay xa hơn hay mang đầu đạn lớn hơn, nhưng có thể giúp nó khó bị gây nhiễu hơn trong môi trường tác chiến điện tử dày đặc ở Ukraine.
Theo Militarnyi, hệ thống mới sử dụng cụm ăng-ten kĩ thuật số 12 phần tử đặt ở phần mũi tên lửa. Mục tiêu là tăng khả năng thu tín hiệu định vị vệ tinh và giảm tác động của các hệ thống gây nhiễu. Nếu thông tin này chính xác, đây là dấu hiệu mới cho thấy Nga đang tiếp tục chỉnh sửa vũ khí sau từng vòng đối đầu với phòng không và tác chiến điện tử Ukraine.
Iskander-M vốn đã là một trong những vũ khí khó đối phó nhất của Nga. Tên lửa 9M723 dài khoảng 7,3 m, đường kính 0,92 m, nặng gần 3,8 tấn, có tầm bắn tối đa khoảng 500 km và mang đầu đạn lớn. Khác với tên lửa đạn đạo cổ điển bay theo quỹ đạo dễ dự đoán hơn, Iskander-M có thể cơ động trong hành trình và đặc biệt nguy hiểm ở pha cuối.
Điều đó khiến mỗi cải tiến về dẫn đường hay chống nhiễu đều có ý nghĩa. Với Ukraine, thách thức không chỉ là phát hiện tên lửa. Quan trọng hơn là phải phân loại, tính toán quỹ đạo và đánh chặn trong thời gian rất ngắn, trong khi Nga thường phóng kèm UAV, tên lửa hành trình hoặc mồi bẫy để kéo căng mạng phòng không.
Ăng-ten 12 phần tử và cuộc đấu chống gây nhiễu
Kometa-M12R-VT được cho là một phần trong nỗ lực tăng độ tin cậy của hệ thống định vị vệ tinh trên Iskander-M. Khi tên lửa bay trong vùng bị gây nhiễu GPS hoặc GLONASS, ăng-ten nhiều phần tử có thể giúp lọc tín hiệu tốt hơn, giảm khả năng bị làm lệch đường bay hoặc mất cập nhật vị trí.
Trên chiến trường Ukraine, gây nhiễu không còn là lớp hỗ trợ phía sau. Nó đã trở thành một phần quan trọng của phòng thủ. Ukraine dùng tác chiến điện tử để làm khó UAV, bom lượn, đạn dẫn đường và tên lửa Nga. Ở chiều ngược lại, Nga cũng triển khai mạng gây nhiễu dày đặc để đối phó vũ khí phương Tây.
Vì vậy, việc Nga tìm cách bảo vệ tín hiệu vệ tinh cho Iskander-M là diễn biến dễ hiểu. Trước đó, các biến thể thuộc dòng Kometa-M đã được phát hiện trên nhiều vũ khí Nga khác, từ tên lửa hành trình, bộ kit bom lượn UMPK đến UAV tấn công. Moscow không chỉ nâng cấp một loại tên lửa đơn lẻ, mà đang mở rộng công nghệ chống nhiễu sang nhiều nền tảng tấn công.
Với Iskander-M, nâng cấp này nhạy cảm hơn vì tên lửa có tốc độ cao, thời gian bay ngắn và thường được dùng để đánh các mục tiêu giá trị lớn như sân bay, trận địa phòng không, kho đạn, sở chỉ huy hoặc cơ sở công nghiệp quốc phòng. Nếu khả năng chống nhiễu tốt hơn, Ukraine sẽ khó làm lệch đòn tấn công bằng biện pháp điện tử, buộc các hệ thống đánh chặn phải gánh nhiều áp lực hơn.
Vì sao Iskander-M luôn là mục tiêu khó chịu
Iskander-M gây khó cho Ukraine vì nó kết hợp nhiều yếu tố cùng lúc. Tên lửa bay nhanh, có đầu đạn lớn, tầm bắn đủ để uy hiếp nhiều mục tiêu sâu trong lãnh thổ Ukraine và có khả năng cơ động trên đường bay. Ở pha cuối, cửa sổ đánh chặn rất hẹp.
Những hệ thống phòng không như Patriot có thể đối phó tên lửa đạn đạo chiến thuật, nhưng số lượng tổ hợp và đạn đánh chặn của Ukraine không nhiều. Mỗi quả tên lửa Iskander-M xuất hiện trên màn hình radar buộc kíp phòng không phải ra quyết định rất nhanh. Nếu phóng đạn đánh chặn, chi phí rất lớn. Nếu chần chừ, mục tiêu phía sau có thể bị đánh trúng.
Nga hiểu rõ áp lực này. Các đợt tập kích thường không chỉ gồm một loại vũ khí. UAV Shahed có thể bay trước để làm quá tải radar và buộc Ukraine tiêu hao đạn phòng không tầm gần. Tên lửa hành trình bay thấp để ép hệ thống cảnh giới hoạt động liên tục. Iskander-M hoặc các tên lửa tốc độ cao khác được đưa vào sau, nhắm vào mục tiêu quan trọng hoặc những khu vực Nga nghi có phòng không mạnh.
Trong kiểu tấn công này, tác chiến điện tử là một trong những cách Ukraine dùng để giảm độ chính xác của vũ khí Nga. Nếu Iskander-M được tăng khả năng chống nhiễu, lớp phòng thủ này sẽ kém hiệu quả hơn. Khi đó, Ukraine phải dựa nhiều hơn vào đánh chặn trực tiếp, ngụy trang, phân tán mục tiêu và bảo vệ thụ động cho hạ tầng.
Nga chỉnh vũ khí theo phản hồi từ chiến trường
Chiến trường Ukraine thay đổi rất nhanh. Một loại vũ khí hiệu quả hôm nay có thể bị đối phương tìm cách vô hiệu hóa chỉ sau vài tháng. Nga và Ukraine đều buộc phải sửa thiết kế, thay phần mềm, đổi cảm biến, điều chỉnh cách triển khai hoặc thay đổi chiến thuật sử dụng.
Iskander-M nằm trong quá trình đó. Nga không chỉ dùng tên lửa này như một vũ khí tấn công chính xác, mà còn liên tục tìm cách giúp nó vượt qua các lớp phòng thủ mới của Ukraine. Việc xuất hiện ăng-ten Kometa-M12R-VT phản ánh Moscow coi gây nhiễu vệ tinh là một mối đe dọa thực sự đối với độ chính xác của tên lửa.
Xu hướng tương tự đã xuất hiện ở nhiều loại vũ khí khác. Bom lượn UMPK được cải tiến để bay xa hơn và bám tín hiệu tốt hơn. UAV Shahed được thay đổi về hệ thống định vị, đường bay và cả tốc độ ở một số biến thể. Tên lửa hành trình Kh-101 cũng được ghi nhận có các điều chỉnh nhằm tăng khả năng sống sót trước phòng không Ukraine.
Những thay đổi này không nhất thiết tạo ra bước ngoặt lớn ngay lập tức. Nhưng chúng khiến phòng thủ Ukraine phải liên tục cập nhật. Một hệ thống gây nhiễu từng đủ hiệu quả với biến thể cũ có thể không còn mạnh trước biến thể mới. Một cách bố trí radar từng phù hợp có thể phải thay đổi khi tên lửa đổi quỹ đạo hoặc cải thiện chống nhiễu. Cuộc chiến hiện nay vì vậy còn là cuộc chạy đua phần mềm, cảm biến, ăng-ten và cách đánh.
Phòng không Ukraine bị kéo căng thêm
Với Ukraine, mối nguy từ Iskander-M không chỉ nằm ở bản thân tên lửa. Nó nằm ở cách Nga đưa loại vũ khí này vào các đợt tập kích hỗn hợp. Khi UAV, tên lửa hành trình, mồi bẫy và tên lửa đạn đạo cùng xuất hiện, hệ thống phòng không phải xử lí nhiều lớp mục tiêu trong cùng thời điểm.
Ăng-ten Kometa-M12R-VT có thể làm cuộc đấu này khó hơn. Nếu Iskander-M ít bị ảnh hưởng bởi gây nhiễu, Ukraine phải tăng tỉ lệ phụ thuộc vào các hệ thống đánh chặn đắt tiền. Nhưng Patriot và các tổ hợp tương tự không thể có mặt ở mọi nơi. Trong khi đó, các mục tiêu cần bảo vệ trải rộng từ Kyiv, các nhà máy quốc phòng, sân bay, kho hậu cần đến hạ tầng năng lượng.
Nếu Nga tiếp tục duy trì được nguồn cung tên lửa Iskander, áp lực tiêu hao với phòng không Ukraine sẽ còn lớn hơn. Mỗi quả tên lửa buộc Kyiv phải cân nhắc cách phân bổ đạn đánh chặn, radar và kíp vận hành. Những hệ thống tốt nhất không chỉ dùng để bảo vệ thủ đô, mà còn phải che chắn các cơ sở quân sự và công nghiệp đang bị Nga nhắm tới.
Cách đối phó của Ukraine khó có thể chỉ dựa vào thêm Patriot. Kyiv sẽ phải kết hợp nhiều lớp, gồm cảnh báo sớm, cơ động trận địa phòng không, gây nhiễu mạnh hơn, đánh lừa tín hiệu vệ tinh, phân tán mục tiêu và gia cố hạ tầng. Với Iskander-M, phòng thủ không thể bắt đầu khi tên lửa đã lao xuống mục tiêu. Nó phải bắt đầu từ việc theo dõi bệ phóng, kho đạn, tuyến vận chuyển và chuỗi chỉ huy phía sau.
