AI giúp Mỹ - Israel hạ sát lãnh tụ tối cao Iran cực nhanh, gây mối lo vũ khí hạt nhân

AI (trí tuệ nhân tạo) đang ở ngưỡng định hình lại cách thức các cuộc chiến được hình thành, lên kế hoạch và tiến hành. Hiếm có xung đột nào gần đây cho thấy sự chuyển đổi này rõ rệt như trong cuộc tấn công của Mỹ - Israel vào Iran, nơi các hệ thống AI đã rút ngắn chu kỳ ra quyết định và tăng tốc nhịp độ chiến đấu lên mức không thể tưởng tượng.

Việc đẩy nhanh tích hợp AI vào các hoạt động quân sự đã làm dấy lên cuộc tranh luận gay gắt giữa các nhà hoạch định chính sách, chỉ huy và học giả. Nhiều người trong số họ lo ngại về hướng đi của chiến tranh trong kỷ nguyên các công nghệ ngày càng tự động hóa.

Quân đội có thể giao việc tiến hành chiến tranh cho AI tới mức nào và khi nào thì con người phải can thiệp lại để tránh vượt qua một giới hạn nguy hiểm?

Chu kỳ thích ứng quân sự được rút ngắn từ hàng thập kỷ xuống vài tuần

Tại Hội nghị Chính sách Thế giới, được tổ chức tại thị trấn Chantilly (Pháp) gần đây, sự chuyển đổi nhanh chóng của chiến tranh do AI thúc đẩy đã trở thành chủ đề cấp bách.

Tướng Wayne Eyre, cựu Tổng tham mưu trưởng quốc phòng Canada, cảnh báo rằng xung đột hiện đại đang làm tăng tốc “chu kỳ thích ứng” quân sự, tức quá trình lực lượng nhận diện mối đe dọa, xây dựng chính sách và triển khai phản ứng.

“Chu kỳ thích ứng đó trong thời bình đôi khi kéo dài hàng thập kỷ. Giờ đây, chúng ta đang thấy nó diễn ra trong vài tuần”, Wayne Eyre nói.

Trong các cuộc thảo luận riêng, các chuyên gia còn cảnh báo thêm rằng AI có thể khiến những hiểu lầm và nghi kị giữa các đối thủ leo thang gần như ngay lập tức, có khả năng đẩy thế giới đến gần hơn với một cuộc xung đột rộng lớn hơn.

Trung tâm Nghiên cứu Al Habtoor (viện nghiên cứu liên kết với UAE) đưa ra bức tranh đáng kinh ngạc về sự tăng tốc đó.

Theo trung tâm này, cuộc tấn công ngày 28/2 của Mỹ - Israel khiến lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei và nhiều nhân vật cấp cao khác thiệt mạng chỉ mất 11 phút 23 giây từ khi xác định mục tiêu đến khi hoàn tất.

Quá trình xác định mục tiêu và tiến hành tấn công được gọi là “chuỗi tiêu diệt”. Chuỗi này càng ngắn, nhịp độ chiến đấu càng nhanh và khốc liệt.

Trước cuộc tấn công, lực lượng Mỹ - Israel đã tích hợp và phân tích khối lượng lớn dữ liệu từ vệ tinh và các nguồn khác. Theo Trung tâm Nghiên cứu Al Habtoor, công việc này đáng ra cần 328 nhà phân tích trong 100 ngày, nhưng đã được hoàn thành chỉ trong khoảng 90 phút. Viện nghiên cứu cho biết toàn bộ chiến dịch được hỗ trợ bởi các công nghệ tích hợp và phân tích dữ liệu do các công ty AI Mỹ như Palantir Technologies và Anthropic cung cấp.

Sai sót vẫn xảy ra, dân thường là nạn nhân

Tuy nhiên, AI không phải là toàn năng. Con người vẫn tham gia phê duyệt cuối cùng cho cuộc tấn công gần đây, nhưng họ cũng có thể mắc sai lầm.

Trong ngày đầu tiên của các cuộc không kích vào Iran, một trường tiểu học ở miền nam nước này đã bị đánh bom, khiến nhiều dân thường thiệt mạng, gồm cả trẻ em. Bi kịch này đã làm gia tăng sự giám sát với các quy trình xác định mục tiêu hiện đại, trong đó có vai trò ngày càng lớn của các hệ thống bán tự động và mức độ giám sát của con người.

Nếu bị lạm dụng, AI có thể dễ dàng tạo ra deepfake, tức các ảnh và video giả mạo trông rất thật, rồi lan truyền trên quy mô lớn. Nguy cơ “ô nhiễm” không gian thông tin như vậy làm bùng phát xung đột là điều không thể xem nhẹ. Điều đó đã trở nên rõ ràng trong cuộc đụng độ quân sự giữa Ấn Độ và Pakistan vào tháng 5/2025.

Theo South Asian Voices - nền tảng chính sách trực tuyến chuyên phân tích chiến lược về Nam Á, các video và thông tin chưa được xác minh đã lan truyền rộng rãi trên truyền thông và mạng xã hội cả hai nước trong thời gian xung đột. Một số đoạn video dường như bị thao túng bằng AI.

Khi việc phân biệt thật giả trở nên khó khăn hơn, nguy cơ mỗi bên hiểu sai ý định của bên kia cũng tăng lên. Những hiểu lầm như vậy có thể gây ra một chuỗi phản ứng thái quá mang tính thảm họa.

Nguy cơ leo thang thành chiến tranh hạt nhân

Hệ quả sẽ còn nghiêm trọng hơn nếu các hệ thống vũ khí tự động gây chết người (LAWS), có khả năng thực hiện tấn công mà không cần chờ lệnh từ con người, trở nên phổ biến. Một số phân tích cảnh báo rằng việc đưa AI vào vận hành vũ khí hạt nhân có thể làm tăng nguy cơ chiến tranh hạt nhân.

Đại học King's College London (Anh) gần đây đã thực hiện cuộc diễn tập mô phỏng, trong đó nhiều hệ thống AI được giao vai trò lãnh đạo quốc gia trong một cuộc khủng hoảng hạt nhân. Theo kết quả công bố vào tháng 2, căng thẳng đã leo thang đáng báo động trong khoảng 3/4 trong 21 kịch bản, đến mức có thể dẫn tới chiến tranh hạt nhân toàn diện.

Trong quá trình mô phỏng, AI dường như ít có xu hướng hạ nhiệt khủng hoảng. Kể từ sau Thế chiến II, con người đã hình thành sự e dè mạnh mẽ với việc sử dụng vũ khí hạt nhân. Bằng cách rút ngắn thời gian ra quyết định, chiến tranh do AI hỗ trợ có nguy cơ gạt bỏ phán đoán của con người và làm tăng nguy cơ leo thang nhanh chóng ngoài ý muốn - mối lo ngại mở rộng cả tới các cuộc đối đầu hạt nhân.

Cần kiểm soát chặt AI trong quân sự

Những rủi ro do việc sử dụng AI trong quân sự hiện đã quá cấp bách để có thể bỏ qua. Neil Chauhan, Giám đốc quan hệ đối tác toàn cầu tại Fortaegis Technologies - công ty khởi nghiệp công nghệ chuyên sâu có trụ sở tại Hà Lan, kêu gọi thiết lập các cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt được tích hợp sẵn trong toàn bộ hệ thống AI.

“Để ngăn ngừa sai lầm trong phán đoán và leo thang nhanh chóng, các quốc gia cần giữ AI dưới sự kiểm soát chặt chẽ. Điều này không thể đạt được chỉ bằng chính sách. Cơ chế xác thực và kiểm soát có thể thực thi phải được tích hợp vào hệ thống AI, từ phần cứng đến phần mềm và vận hành, để chỉ các hệ thống được ủy quyền mới có thể giao tiếp, chia sẻ dữ liệu và hành động”, Neil Chauhan nhận xét.

Các nỗ lực quốc tế nhằm điều chỉnh việc sử dụng AI trong quân sự vẫn chưa đủ. Liên Hợp Quốc đang xem xét các quy định để cấm hoặc hạn chế vũ khí tự động gây chết người, nhưng vẫn chưa có triển vọng rõ ràng về một thỏa thuận.

Mỹ và Trung Quốc, hai cường quốc nên đóng vai trò quan trọng trong những nỗ lực này, thừa nhận rủi ro nhưng vẫn thận trọng với việc thiết lập các quy tắc quốc tế mang tính ràng buộc pháp lý. Nga cũng phản đối việc đưa ra các quy định mới.

Khi cạnh tranh trên thị trường ngày càng gay gắt, việc chỉ dựa vào các hướng dẫn đạo đức do chính các công ty AI đặt ra cũng ngày càng khó khăn. Trong lĩnh vực an ninh quốc gia, các nước có xu hướng giữ quyền tự quyết rộng rãi và gây áp lực buộc các doanh nghiệp hợp tác. Tuy vậy, AI sẽ không thay đổi mọi khía cạnh của chiến tranh.

“Tầm quan trọng về quân sự của việc kiểm soát lãnh thổ, duy trì ưu thế trên biển và trên không sẽ không biến mất vì AI. Song nếu không có lợi thế về thông tin, sẽ rất khó duy trì ưu thế trên đất liền, trên biển hay trên không”, cựu quan chức cấp cao của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản cho biết.

Dù cần thận trọng, việc nhìn nhận AI với sự báo động quá mức và tìm cách loại bỏ hoàn toàn là không thực tế. Điều quan trọng là đảm bảo con người vẫn giữ quyền chỉ huy và trách nhiệm, đồng thời sử dụng AI theo các chuẩn mực đạo đức rõ ràng.

“Không một công nghệ duy nhất nào có thể quyết định thắng thua trong chiến tranh. Bản chất chiến tranh vẫn là cuộc đấu về ý chí của con người”, Tướng Wayne Eyre bình luận.