Chiến thuật mới của Nga: Shahed-136 không chỉ là drone cảm tử
Việc Nga cải tiến UAV Geran-2/Shahed-136 để mang theo các máy bay không người lái FPV đánh dấu một bước chuyển mình nguy hiểm trong công nghệ chiến tranh, đe dọa trực tiếp các mục tiêu nằm sâu trong hậu phương của Ukraine bằng độ chính xác cực cao.
Các đơn vị phòng không thuộc tiểu đoàn Darknode của Ukraine tháng này đã ghi nhận một hiện tượng lạ chưa từng có trong các cuộc tập kích bằng thiết bị bay không người lái (UAV) của Nga. Trong quá trình đánh chặn một chiếc Geran-2, phiên bản Nga hóa của dòng Shahed-136 nổi tiếng do Iran thiết kế, các binh sĩ Ukraine phát hiện ra rằng chiếc máy bay này không chỉ mang theo đầu nổ thông thường. Trên đôi cánh hình tam giác đặc trưng của nó, hai chiếc máy bay không người lái góc nhìn thứ nhất (FPV) được gắn chặt, sẵn sàng cho một nhiệm vụ tấn công phức tạp hơn nhiều.
Diễn biến này nhanh chóng thu hút sự quan tâm của các chuyên gia quân sự từ Militarnyi và Defense Express. Dù chiếc Geran-2 đã bị bắn hạ trước khi kịp triển khai thiết bị mang theo, cấu trúc cải tiến của nó vẫn cho thấy một hướng phát triển mới đáng chú ý. Theo đánh giá ban đầu, Nga đang thử nghiệm mô hình tấn công hai giai đoạn. Trong đó, UAV Geran-2 đóng vai trò nền tảng mang, thực hiện hành trình tầm xa nhờ hệ thống điều hướng tự động. Khi tiếp cận khu vực mục tiêu, nó có thể triển khai UAV cỡ nhỏ hơn - nhiều khả năng là drone FPV - để thực hiện đòn tấn công chính xác dưới sự điều khiển trực tiếp của con người. Sự kết hợp giữa khả năng bay xa tự động và điều khiển thủ công ở giai đoạn cuối giúp tăng đáng kể tính linh hoạt trong tác chiến. Đồng thời, việc không rõ mục tiêu cụ thể của mỗi chuyến bay - có thể là trinh sát hoặc tấn công, khiến hệ thống này trở nên khó dự đoán hơn, qua đó nâng cao mức độ nguy hiểm trong các kịch bản thực chiến.
Từ “bom bay” giá rẻ đến nền tảng đa nhiệm
Để thấy rõ ý nghĩa của bước thay đổi này, cần nhìn lại vai trò ban đầu của Geran-2. Ở giai đoạn đầu, đây là một loại vũ khí lảng vảng tầm xa chi phí thấp, hoạt động theo cơ chế bay đến tọa độ định sẵn rồi lao vào mục tiêu như một “bom bay” tự sát. Với chiều dài khoảng 3,5 mét, sải cánh 2,5 mét, sử dụng động cơ piston MD-550 và mang đầu nổ từ 50 - 90kg, Geran-2 có thể tấn công mục tiêu ở khoảng cách từ 1.000 đến 2.000 km. Tuy nhiên, thiết kế này cũng tồn tại hạn chế rõ rệt: khả năng thích ứng thấp khi đối mặt với các mục tiêu di động hoặc những mục tiêu được bảo vệ tốt. Một khi đã lập trình đường bay, Geran-2 gần như không thể thay đổi phương án tấn công theo diễn biến thực tế.
Trong thời gian qua, Nga đã từng bước cải tiến dòng UAV này nhằm khắc phục điểm yếu. Các nâng cấp bao gồm tích hợp camera, hệ thống truyền dữ liệu, thiết bị chống nhiễu, cảm biến hồng ngoại và thậm chí là bộ xử lý ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Những cải tiến này giúp tăng khả năng nhận thức tình huống và điều chỉnh hành vi trong quá trình bay.
Đáng chú ý nhất là việc phát triển Geran-2 thành nền tảng mang theo các drone FPV. Thay vì chỉ thực hiện một nhiệm vụ duy nhất, UAV này có thể đóng vai trò như một “tàu mẹ”, đưa các thiết bị tấn công nhỏ hơn đến gần mục tiêu trước khi triển khai. Cách tiếp cận này biến một loại vũ khí đơn năng thành hệ thống đa nhiệm, có thể linh hoạt lựa chọn phương thức tấn công tùy theo tình huống. Sự kết hợp giữa tầm hoạt động xa của Geran-2 và độ chính xác cao của drone FPV đã tạo ra một mô hình tác chiến mới. Trong đó, ranh giới giữa vũ khí tầm xa và vũ khí chiến thuật dần bị thu hẹp, mở ra hướng phát triển linh hoạt hơn cho các hệ thống không người lái trên chiến trường hiện đại.
Cốt lõi của công nghệ mới này không nằm ở việc kéo dài thời lượng pin của drone FPV mà nằm ở việc thay đổi điểm xuất phát của chúng. Thông thường, các drone FPV có phạm vi hoạt động khá hạn chế, chỉ từ 10 đến 20km, hoặc lên tới 50km nếu có các trạm tiếp sóng. Tuy nhiên, khi được cõng trên lưng một chiếc Geran-2, những "sát thủ tí hon" này có thể xuất hiện đột ngột ở những khu vực nằm sâu hàng trăm km trong hậu phương, nơi mà đối phương vốn tin rằng mình đang ở trong vùng an toàn.
Trong mô hình tác chiến này, Geran-2 đóng vai trò giải quyết bài toán xâm nhập và điều hướng tầm xa. Khi đến gần khu vực mục tiêu, nó sẽ đóng vai trò như một bệ phóng trên không, giải phóng các FPV để chúng thực hiện nhiệm vụ tiêu diệt các mục tiêu cụ thể. Điều này giải quyết được bài toán về độ chính xác ở giai đoạn cuối. Thay vì lãng phí toàn bộ một chiếc UAV lớn để tấn công một tọa độ có thể đã thay đổi, người điều khiển có thể thông qua camera của FPV để truy đuổi các xe bọc thép đang di chuyển, các trạm radar đang hoạt động, hoặc thậm chí là các đội phòng không di động đang săn lùng chính các dòng UAV này. Đây là một sự tối ưu hóa nguồn lực đáng sợ, biến một cuộc tập kích đơn lẻ thành một chuỗi các mối đe dọa đa tầng.
Thách thức mới cho hệ thống phòng không Ukraine
Sự xuất hiện của "tàu mẹ" Geran-2 tạo ra một bài toán hóc búa cho lực lượng phòng không Ukraine. Khi một mục tiêu xuất hiện trên radar, các đơn vị phòng thủ có thể lầm tưởng đó chỉ là một chiếc Shahed đơn lẻ và triển khai phương án đánh chặn thông thường. Tuy nhiên, trong những phút cuối cùng, mục tiêu đó có thể phân tách thành ba mối đe dọa riêng biệt. Các drone FPV nhỏ hơn, bay thấp hơn và có khả năng cơ động cao sẽ lao đến từ những góc độ khác nhau, khiến việc đánh chặn trở nên cực kỳ khó khăn và tốn kém.
Nga hiện đang thực hiện chiến lược gây áp lực về chi phí, buộc Ukraine phải tiêu tốn những quả tên lửa phòng không đắt giá để bắn hạ các UAV rẻ tiền. Mặc dù tiểu đoàn Darknode cho biết họ đã bắn hạ hơn 1.500 mục tiêu dạng Shahed bằng các drone đánh chặn, nhưng việc Nga liên tục cải tiến công nghệ cho thấy Moscow đang nỗ lực tìm kiếm những kẽ hở mới. Nếu khả năng mang FPV này được công nghiệp hóa và sản xuất hàng loạt, nó sẽ làm suy yếu hiệu quả của các lớp phòng thủ tầng thấp mà Ukraine đã dày công xây dựng. Khả năng gây nhiễu và bảo vệ các mục tiêu trọng yếu như sân bay, kho bãi hậu cần và các nút thắt giao thông sẽ phải được tính toán lại từ đầu.
Bài học lớn nhất từ việc Geran-2 mang theo FPV chính là sự xóa nhòa ranh giới giữa chiến thuật và chiến lược. Nếu Nga có thể hoàn thiện cơ chế giải phóng, liên kết dữ liệu và kiểm soát từ xa cho các drone "ký sinh" này, vùng đe dọa của FPV sẽ mở rộng từ dải chiến thuật hẹp ở tiền tuyến vào tận chiều sâu chiến dịch. Những mục tiêu vốn trước đây chỉ lo ngại tên lửa hành trình hay UAV tầm xa nay phải đối mặt với các đòn tấn công chính xác bằng hình ảnh, vốn có chi phí thấp hơn nhiều nhưng hiệu quả phá hoại lại tương đương.
Mặc dù hiện tại khả năng này vẫn đang ở mức thử nghiệm và chưa tạo ra sự thay đổi cục diện hoàn toàn, nhưng quỹ đạo phát triển là rất rõ ràng. Nga đang tìm mọi cách để làm cho dòng Shahed trở nên linh hoạt và nguy hiểm hơn trong những dặm bay cuối cùng. Việc đánh chặn thành công của tiểu đoàn Darknode có thể đã ngăn chặn một cuộc trình diễn chiến đấu đầu tiên của một khái niệm quân sự mới. Tuy nhiên, điều này cũng là một hồi chuông cảnh báo cho giới quân sự quốc tế về việc cần phải thay đổi tư duy trong phòng thủ căn cứ, học thuyết chống UAV và bảo vệ các khu vực hậu phương trước những "tàu sân bay trên không" mini đang dần hình thành trên bầu trời Ukraine.
