Đại diện OE Global: Xây kho học liệu cho giáo dục mở là chưa đủ, vì sao?

Để phát triển giáo dục mở, xây dựng kho học liệu trực tuyến thường được xem là một bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, khả năng lưu trữ và cung cấp tài liệu mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Nếu giảng viên không sử dụng, người học khó tiếp cận hoặc tài liệu không được cập nhật, những kho học liệu này khó tạo ra thay đổi thực chất trong hoạt động đào tạo.

Đây cũng là vấn đề được TS. Igor Lesko, đại diện tổ chức Open Education Global (OE Global), nhấn mạnh khi chia sẻ về tương lai của giáo dục mở với PV Một Thế giới. Theo ông, thách thức lớn là chuyển giáo dục mở từ những dự án, sáng kiến riêng lẻ thành hoạt động bền vững trong các cơ sở giáo dục.

Quan điểm này gợi mở một hướng tiếp cận quan trọng đối với giáo dục đại học Việt Nam: Thay vì chỉ tập trung xây dựng hạ tầng và kho tài nguyên, cần thay đổi cách các trường tổ chức, ghi nhận và duy trì hoạt động chia sẻ tri thức.

Giáo dục mở cần trở thành một phần trong phương thức vận hành cốt lõi của nhà trường

Theo TS. Igor Lesko, giáo dục mở cần trở thành một phần trong phương thức vận hành cốt lõi của nhà trường, thay vì nằm bên lề các hoạt động đào tạo. Để đạt được điều đó, các cơ sở giáo dục cần đầu tư hạ tầng đồng bộ, xây dựng chính sách hỗ trợ và có cơ chế ghi nhận những cá nhân đóng góp cho quá trình phát triển.

Vấn đề nằm ở chỗ, việc xây dựng một kho học liệu có thể được triển khai như một dự án công nghệ, nhưng duy trì một hệ sinh thái học liệu mở lại đòi hỏi sự tham gia lâu dài của nhiều bộ phận. Giảng viên phải dành thời gian biên soạn, lựa chọn và cập nhật tài liệu; thư viện cần hỗ trợ tìm kiếm, tổ chức và phổ biến nguồn học liệu; đội ngũ công nghệ thông tin bảo đảm hạ tầng; trong khi lãnh đạo nhà trường phải tạo ra cơ chế vận hành phù hợp.

Nếu thiếu sự phối hợp này, tài nguyên giáo dục mở có nguy cơ tồn tại như một nguồn dữ liệu tách rời hoạt động giảng dạy. Số lượng tài liệu được đưa lên hệ thống khi đó chưa phản ánh đầy đủ mức độ sử dụng hay tác động đối với người học.

Một điểm đáng chú ý là cơ chế khuyến khích. Việc chia sẻ tài liệu có giá trị thường đòi hỏi công sức chuyên môn, thời gian biên tập, kiểm chứng và cập nhật. Nếu những đóng góp này không được ghi nhận trong hoạt động học thuật, giáo dục mở sẽ khó duy trì lâu dài khi phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt huyết của một số giảng viên.

Bên cạnh đó, hợp tác quốc tế có thể giúp các trường tiếp cận kinh nghiệm, phương thức tổ chức và mô hình giáo dục mở đã được triển khai ở những môi trường khác. Igor Lesko nhấn mạnh rằng không một cơ sở giáo dục nào có thể tự mình giải quyết tất cả thách thức. Các mạng lưới như OE Global và GO-GN Asia-Pacific Hub tạo cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm, điều chỉnh giải pháp và thúc đẩy chính sách phát triển dài hạn.

Với Việt Nam, điều quan trọng không phải sao chép nguyên mẫu một mô hình nước ngoài, mà là lựa chọn những kinh nghiệm phù hợp với điều kiện hạ tầng, năng lực giảng viên và cơ chế quản trị của từng cơ sở đào tạo.

AI mở rộng khả năng sử dụng học liệu, nhưng không thay thế trách nhiệm chuyên môn

Nếu TS. Igor Lesko tập trung vào điều kiện để giáo dục mở trở thành hoạt động bền vững, thì GS. Rory McGreal, Chủ tịch UNESCO về Tài nguyên Giáo dục Mở tại Đại học Athabasca (Canada), lại đề cập đến cơ hội kết hợp AI tạo sinh với tài nguyên giáo dục mở.

Sự kết hợp này có thể giúp giảng viên xử lý và điều chỉnh học liệu linh hoạt hơn, chẳng hạn hỗ trợ dịch thuật, chuyển đổi cách trình bày hoặc bản địa hóa tài liệu quốc tế cho phù hợp với ngôn ngữ và bối cảnh giảng dạy. Những khả năng đó đặc biệt có ý nghĩa đối với các cơ sở giáo dục muốn mở rộng nguồn tài liệu nhưng còn hạn chế về nguồn lực biên soạn.

Tuy nhiên, khả năng tạo ra hoặc chuyển đổi nội dung nhanh hơn không đồng nghĩa với việc có thể bỏ qua khâu kiểm chứng. Học liệu được hỗ trợ bởi AI vẫn cần được đánh giá về tính chính xác, mức độ phù hợp với mục tiêu đào tạo và các điều kiện sử dụng liên quan đến bản quyền.

Tương tự, tài nguyên giáo dục mở không có nghĩa mọi nội dung trên Internet đều được tự do sao chép, chỉnh sửa hoặc phân phối. Quyền sử dụng phụ thuộc vào tình trạng bản quyền và điều kiện cấp phép cụ thể của từng tài liệu. Vì vậy, năng lực khai thác học liệu mở cần đi cùng hiểu biết về giấy phép, quyền tác giả và trách nhiệm chuyên môn của người sử dụng.

Từ góc nhìn này, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ mở rộng khả năng tiếp cận và điều chỉnh tri thức, chứ không phải giải pháp tự động bảo đảm chất lượng giáo dục.

Để tận dụng cơ hội công nghệ, các trường đại học cần đồng thời phát triển năng lực cho giảng viên, xây dựng quy trình đánh giá học liệu và tạo môi trường để các tài nguyên được sử dụng, phản hồi, cập nhật thường xuyên. Công nghệ chỉ tạo ra giá trị giáo dục rõ rệt khi được đặt trong một cơ chế tổ chức có trách nhiệm.

Nhìn từ quan điểm của TS. Igor Lesko và GS. Rory McGreal, giáo dục mở cần được phát triển trên hai nền tảng bổ trợ lẫn nhau: Thể chế đủ năng lực để duy trì hoạt động chia sẻ tri thức và công nghệ giúp việc tiếp cận, điều chỉnh học liệu trở nên thuận tiện hơn.

Đối với Việt Nam, thước đo quan trọng không nên chỉ là có bao nhiêu kho học liệu được xây dựng hay bao nhiêu tài liệu được đăng tải. Cần quan tâm hơn đến việc giảng viên và sinh viên có sử dụng những tài nguyên đó trong thực tế hay không, học liệu có được cải tiến và chia sẻ trở lại hay không, và các trường có duy trì được hoạt động này sau khi những dự án ban đầu kết thúc hay không?

Khi giáo dục mở trở thành một phần của hoạt động đào tạo thường xuyên, kho tri thức mới thực sự phát huy giá trị. Khi đó, chuyển đổi số không chỉ giúp đưa tài liệu lên môi trường trực tuyến, mà còn tạo điều kiện để tri thức được sử dụng, điều chỉnh và lan tỏa rộng rãi hơn.

GS. Robert Farrow: Giáo dục mở trong kỉ nguyên AI không chỉ là chia sẻ tri thức miễn phí

Giáo dục mở: Từ chính sách đến chiến lược chuyển đổi của các trường

TS. Rebecca Pitt: Tương lai giáo dục mở phụ thuộc vào sức mạnh của cộng đồng tri thức