Lợn, bò, gà,... cũng cần được 'vui vẻ': Việt Nam đang loay hoay tìm chính sách phúc lợi động vật
Một con lợn ăn ngon, ngủ yên, ít bị stress hóa ra không chỉ tốt cho nó mà còn tốt cho cả người nuôi lẫn người ăn thịt. Đó là lý do phúc lợi động vật trong chăn nuôi đang được đặt lên bàn hội thảo, khi Việt Nam vẫn thiếu một khung chính sách, tiêu chuẩn và hệ thống dữ liệu thống nhất cho hàng trăm triệu vật nuôi trong nước.
Phúc lợi động vật trong chăn nuôi không chỉ là không đánh đập
Nhiều người nghĩ đơn giản phúc lợi động vật là không hành hạ, không đánh đập vật nuôi. Nhưng theo định nghĩa của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), khái niệm này rộng hơn nhiều, gồm cả sức khỏe, dinh dưỡng, môi trường sống, khả năng thể hiện hành vi tự nhiên và trạng thái tinh thần của con vật.
Vừa qua, tại Hà Nội, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam tổ chức hội thảo "Phúc lợi động vật - Đề xuất thể chế, chính sách và thực thi".
Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp đều chung một ý kiến. Đó là cần sớm có khung chính sách, tiêu chuẩn và cơ chế giám sát rõ ràng, để phúc lợi động vật trở thành một phần trong chăn nuôi bền vững, chứ không chỉ là chuyện "đối xử tử tế" với con vật.
TS Hạ Thúy Hạnh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam, cho biết Việt Nam đang chuyển dần từ cách làm chỉ lo phòng dịch, tăng năng suất, sang quan tâm toàn diện hơn đến phúc lợi động vật trong cả chuỗi sản xuất. Luật Thú y 2015 và Luật Chăn nuôi 2018 đã có quy định về chăm sóc, nuôi dưỡng, vận chuyển phù hợp từng loài, giảm đau đớn, sợ hãi cho vật nuôi.
Vấn đề là quy mô chăn nuôi ở Việt Nam không hề nhỏ. Gần 599 triệu con gia cầm, hơn 5,2 triệu tấn thịt lợn và khoảng 20,2 tỷ quả trứng mỗi năm. Chưa kể động vật cảnh, động vật dùng trong nghiên cứu, vận chuyển, giết mổ, nuôi nhốt hoang dã và thủy sản cũng nằm trong phạm vi cần quan tâm.
Bà Hạnh chỉ ra điểm yếu quy định về phúc lợi động vật hiện nằm rải rác ở nhiều luật khác nhau, chưa có một khung pháp lý thống nhất, cũng chưa có định nghĩa pháp lý đầy đủ về "phúc lợi động vật". Tiêu chí đánh giá cho từng loài, từng công đoạn còn thiếu. Việt Nam cũng chưa có hệ thống dữ liệu quốc gia đầy đủ, nên không biết chính xác bao nhiêu cơ sở đạt chuẩn, tỷ lệ vật nuôi bị thương khi vận chuyển hay hiệu quả gây ngất ở lò mổ ra sao.
Định hướng cho giai đoạn 2026-2035 là xây dựng khung chính sách quốc gia, hoàn thiện tiêu chuẩn theo từng loài, xây bộ chỉ số giám sát, đào tạo nhân lực và làm chương trình chứng nhận phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Phúc lợi động vật là chuyện sống còn của thương hiệu, không chỉ là tuân thủ luật
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Minh, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Nông nghiệp BAF Việt Nam, nhìn nhận phúc lợi động vật không đơn thuần là nghĩa vụ pháp lý. Theo ông, đây là yếu tố quyết định trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường và là điều kiện để giữ được niềm tin của người tiêu dùng, nhất là khi các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về nguồn gốc, cách đối xử với vật nuôi trong toàn bộ chuỗi sản xuất.
Ông Minh cho biết BAF đưa phúc lợi động vật vào xuyên suốt mô hình chuỗi khép kín 3F (Feed - Farm - Food), từ khâu sản xuất thức ăn, chăm sóc tại trang trại, đến vận chuyển và giết mổ. Trong chuỗi này, khâu vận chuyển được doanh nghiệp xác định là mắt xích rủi ro cao nhất, đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ về mật độ nhốt, điều kiện vi khí hậu trên xe và cách thao tác với vật nuôi trong suốt quá trình di chuyển.
Để cụ thể hóa cam kết này, BAF đã ban hành quy định nội bộ riêng (Quyết định 338/2025/QĐ-BAF), cùng các quy trình chi tiết về chăm sóc sức khỏe, an toàn sinh học và kiểm soát thú y. Đến nay, doanh nghiệp có 15 trang trại đạt chuẩn quốc tế GLOBAL S.L.P. và nhà máy tại Long An đạt chứng nhận FSSC 22000, hai chứng nhận thường được các thị trường khó tính dùng làm căn cứ đánh giá.
Công nghệ cũng được BAF đưa vào để hình thành một vòng kiểm soát khép kín: cảm biến và camera giám sát vi khí hậu, lượng thức ăn, nước uống được kết nối trực tiếp với hồ sơ thú y số và hệ thống cảnh báo hiện trường. Tuy nhiên, ông Minh nhấn mạnh công nghệ chỉ đóng vai trò phát hiện rủi ro sớm; quyết định can thiệp chuyên môn khi có bất thường vẫn phải do bác sĩ thú y và nhân sự phụ trách tại chỗ đảm nhiệm, chứ không thể giao hoàn toàn cho máy móc.
Từ kinh nghiệm triển khai thực tế, BAF kiến nghị Nhà nước sớm xây dựng khung chính sách quốc gia về phúc lợi động vật, ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật riêng cho từng loài vật nuôi, có lộ trình chuyển đổi phù hợp với năng lực từng loại hình sản xuất, đồng thời có chính sách hỗ trợ cụ thể để các cơ sở chăn nuôi quy mô nhỏ không bị bỏ lại phía sau trong quá trình này.
"5 tốt" cho vật nuôi: Ăn tốt, ở tốt, khỏe tốt, hành vi tốt, tinh thần tốt
TS Nguyễn Thị Hương, Phó trưởng bộ môn Di truyền và Đa dạng sinh học, Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam, nhấn mạnh phúc lợi động vật phải nhìn cả về thể chất lẫn tinh thần con vật, không chỉ dừng ở chuyện chuồng trại rộng hay chật.
Cách tiếp cận hiện nay đang chuyển từ "5 quyền tự do" sang mô hình "5 lĩnh vực": dinh dưỡng, môi trường, sức khỏe, hành vi và trạng thái tinh thần, gắn với nguyên tắc "Một sức khỏe" (One Health). Khi con vật khỏe mạnh, ít stress, sống trong môi trường phù hợp thì nhu cầu dùng thuốc thú y, kháng sinh cũng giảm, kéo theo an toàn thực phẩm tốt hơn.
Điểm quan trọng, theo bà Hương, là đánh giá phải lấy con vật làm trung tâm, không chỉ nhìn vào cơ sở vật chất mà phải đo trực tiếp trên con vật: thể trạng, tỷ lệ thương tích, hiện tượng què, biểu hiện hành vi, phản ứng stress.
Để dễ nhớ, dễ áp dụng, Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam đưa ra thông điệp "5 tốt", đó là ăn tốt, ở tốt, khỏe tốt, hành vi tốt, tinh thần tốt. Lộ trình đề xuất cho giai đoạn 2026-2030 là chuẩn hóa quy định, xây bộ tiêu chí trong năm 2026, thí điểm ở một số chuỗi sản xuất năm 2027, nhân rộng năm 2028, tích hợp toàn chuỗi năm 2029 và tổng kết, đánh giá vào năm 2030.
Các chuyên gia cho rằng, song song với hoàn thiện luật, Việt Nam cần có hướng dẫn kỹ thuật cụ thể cho từng loại vật nuôi như lợn, gia cầm, trâu bò ở các khâu nuôi, vận chuyển, giết mổ, đồng thời đẩy mạnh đào tạo nhân lực, số hóa dữ liệu và nâng năng lực giám sát.
