Nghề nông giữa những đổi thay của đời sống đô thị
Một chậu mai, một bó cải bẹ xanh đến tay người mua là kết quả của tay nghề, công sức và những tính toán trong mỗi gia đình. Điện thoại giúp người làm nông tìm khách, nhưng cũng đưa thêm việc vào cuộc sống hằng ngày. Tư liệu khảo sát và thảo luận từ 120 xã, phường và đặc khu của TP.HCM gợi ra câu hỏi: hỗ trợ đào tạo nghề nông thế nào để cư dân thành phố sống được bằng nghề và cùng cộng đồng góp sức xây dựng thành phố xanh, đáng sống?
Ở xã Bình Lợi, người trồng mai vàng đề nghị mở lớp hướng dẫn sử dụng ứng dụng trên điện thoại để quản lý sản xuất, ghi nhật ký điện tử và tạo mã QR truy xuất nguồn gốc. Tại Phú Giáo, Châu Đức, bên cạnh kỹ thuật sản xuất, người dân muốn học cách sơ chế, bảo quản và chế biến để giảm hao hụt, có thêm cách tiêu thụ nông sản. Ở các vùng sản xuất tập trung như Ngãi Giao, nhu cầu học còn gắn với quản lý hợp tác xã và tổ chức mua bán. Những đề xuất ấy cho thấy người dân tìm đến lớp nghề từ các vướng mắc trong công việc: làm sao chăm vườn tốt hơn, giữ được sản phẩm sau thu hoạch và bán được với giá tương xứng với công sức.
Nhu cầu học nghề vì thế cần được hiểu trong những điều kiện sản xuất khác nhau của TP.HCM. Vùng còn đất sản xuất tập trung cần gắn kỹ thuật với bảo quản, chế biến và đầu ra. Nơi diện tích canh tác hạn chế cần lựa chọn cây trồng, dịch vụ và mức đầu tư phù hợp. Trong mỗi gia đình, những lựa chọn ấy còn phụ thuộc vào vốn, sức người và thời gian dành cho việc chăm lo người thân. Đào tạo đúng nghề, đúng nhu cầu phải bắt đầu từ việc hiểu người dân đang làm gì, gặp khó ở đâu và có thể áp dụng điều đã học như thế nào để sống được bằng nghề.
Người mua thay đổi, nghề cũng đổi
Người mua một chậu mai có thể quan tâm đến dáng cây, kích thước, chỗ đặt và cách chăm sau Tết. Người mua rau có thể muốn biết nơi trồng, cách bảo quản và thời điểm giao hàng. Cùng một sản phẩm, mỗi người tìm một điều phù hợp với đời sống và sở thích của mình.
Diện tích và điều kiện của ban công, sân vườn hay sân thượng ảnh hưởng đến việc chọn cây và cách trồng của mỗi gia đình. Mục đích cũng khác nhau: có người trồng cây để làm đẹp chỗ ở, có người muốn có rau sạch cho bữa ăn, có gia đình vừa dùng trong nhà vừa bán chút đỉnh để có thêm thu nhập. Việc chăm cây cũng đem lại niềm vui cho nhiều người. Người ít thời gian cần loại cây dễ chăm và hướng dẫn rõ ràng. Người thích làm vườn lại muốn tự tay chăm sóc, thử cách trồng mới.
Những nhu cầu ấy đặt ra yêu cầu mới đối với nghề nông. Người sản xuất phải tính từ loại cây, quy cách sản phẩm đến thời điểm đưa ra thị trường. Công việc cũng mở rộng sang hướng dẫn khách chăm sóc, bảo quản sản phẩm và thu xếp giao hàng. Hiểu khách hàng giúp người làm nghề xác định phần việc cần bổ sung và khả năng đáp ứng của mình.
Bán hàng qua mạng mở thêm đường tìm khách, đồng thời đòi hỏi người làm nông biết chụp ảnh, mô tả đúng sản phẩm và trả lời điều khách muốn biết. Nhật ký sản xuất hay mã truy xuất có thể giúp làm rõ nguồn gốc và quá trình chăm sóc. Uy tín được gây dựng qua chất lượng thực tế, việc giao hàng đúng hẹn và cách giải quyết khi sản phẩm có vấn đề.
Giá trị của tay nghề và kinh nghiệm
Giá trị của cây mai phụ thuộc nhiều vào đôi bàn tay và hiểu biết của người làm nghề. Trồng cho cây sống khỏe, tạo được dáng cây khách muốn mua đòi hỏi những kỹ năng tích lũy qua nhiều năm. Với mỗi loại cây trồng, vật nuôi, người làm nghề có cách quan sát và chăm sóc riêng. Họ học qua việc làm, trao đổi với nhau và sửa cách làm khi kết quả chưa đạt.
Những hiểu biết ấy là nền tảng để sử dụng công nghệ. Một cảm biến có thể báo độ ẩm tại nơi đặt thiết bị. Người làm vườn vẫn phải đối chiếu số liệu với đất, cây và thời tiết để quyết định cách tưới. Kinh nghiệm cũng được kiểm tra, bổ sung qua thông tin mới. Năng lực của người nông dân số thể hiện ở cách kết hợp hiểu biết về nghề với công cụ số để nhận ra vấn đề và xử lý phù hợp.
Việc đưa công nghệ vào sản xuất cần có sự trao đổi giữa người làm nghề, người hướng dẫn và đơn vị cung cấp thiết bị. Người ít quen màn hình vẫn có thể nhận biết những thay đổi của đất, cây hay vật nuôi qua kinh nghiệm. Khi họ có cơ hội trình bày điều mình quan sát và cùng kiểm tra kết quả, những chỗ chưa phù hợp của công cụ có thể được nhận ra. Kinh nghiệm thực tế cũng giúp người dạy lựa chọn nội dung sát với công việc.
Cách tiếp cận này gợi ra hướng đổi mới đào tạo nông dân số ở TP.HCM. Nội dung học nên bắt đầu từ từng nghề và những khó khăn người dân muốn giải quyết. Qua thực hành tại vườn hoặc cơ sở sản xuất, người học được hướng dẫn sử dụng công cụ, kiểm chứng thông tin và điều chỉnh cách làm. Việc trao đổi trong quá trình thực hành giúp người dạy biết nội dung nào đã có ích, nội dung nào cần bổ sung.
Nâng giá trị nghề nông vì một thành phố xanh, đáng sống
Chính sách hỗ trợ đào tạo nghề nông nghiệp ở TP.HCM cần bám sát những thay đổi trong sử dụng đất và không gian sản xuất của thành phố. Trước khi tổ chức đào tạo, cần xác định người học sẽ làm nghề gì và có điều kiện áp dụng ở đâu. Với người đang sản xuất tại những vùng còn diện tích đất nông nghiệp lớn, cần làm rõ nhu cầu bổ sung kỹ năng, thiết bị và kết nối đầu ra. Với người muốn vào nghề hoặc khởi nghiệp trong không gian nội đô, cần tư vấn lựa chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp và hướng dẫn tính vốn, chi phí trước khi đầu tư. Người không có đất sản xuất vẫn có thể học chăm sóc cây, vận hành hệ thống tưới hoặc sơ chế để làm việc tại cơ sở sản xuất và đơn vị dịch vụ.
Gắn với mục tiêu xây dựng thành phố xanh, nghề nông còn có thể mở rộng sang cung cấp cây giống, thiết kế và chăm sóc vườn nhỏ, duy trì cây xanh tại nhà ở và cơ sở dịch vụ. Kết nối cơ sở đào tạo với đơn vị cảnh quan, ban quản lý khu dân cư và doanh nghiệp giúp xác định yêu cầu công việc, nơi thực tập và cơ hội nhận việc. Với nghề sản xuất thực phẩm, cần phối hợp với hợp tác xã và đơn vị thu mua để người học biết yêu cầu về chất lượng, số lượng và lịch giao hàng trước khi mở rộng sản xuất.
Hỗ trợ đầu ra cần gắn với những thỏa thuận rõ về giá, chất lượng, giao nhận và thanh toán. Các nhóm hộ có thể phối hợp gom hàng, đóng gói và vận chuyển để giảm chi phí. Khi bán hàng trực tuyến, người dân cần tính đủ tiền công, phí giao hàng và số tiền thực nhận. Có thêm khách chưa chắc đã có thêm thu nhập tương xứng. Những tính toán ấy giúp họ biết đơn hàng nào có lời, quy mô nào vừa sức và khi nào cần thêm người cùng làm.
Hỗ trợ công nghệ cần gắn với một khó khăn cụ thể trong sản xuất. Người dân cần được tư vấn chọn công cụ phù hợp, tính đủ chi phí vận hành, bảo trì và có nơi hỏi khi gặp vướng mắc. Với thiết bị có thể dùng chung, hợp tác xã hoặc nhóm hộ có thể tổ chức dịch vụ để giảm khoản đầu tư riêng của từng gia đình. Việc hỗ trợ nên tạo điều kiện để người dân dùng thử và đánh giá kết quả trước khi quyết định đầu tư.
Ở mỗi xã, phường, đặc khu, nên có đầu mối tiếp nhận nhu cầu và kết nối người dân với cơ sở đào tạo, khuyến nông, hợp tác xã và doanh nghiệp. Sau một vụ sản xuất hoặc một thời gian làm nghề, cần theo dõi việc áp dụng của người học, khả năng duy trì việc làm hoặc đơn hàng. Thu nhập sau khi trừ chi phí và số giờ làm việc cũng cần được ghi nhận. Kết quả ấy giúp xác định nhóm nào cần bổ sung kỹ thuật, nhóm nào cần hỗ trợ vốn và nhóm nào đang vướng đầu ra.
Nghề nông góp phần xây dựng thành phố xanh, đáng sống qua việc tiết kiệm nước, sử dụng vật tư hợp lý, xử lý phụ phẩm và giữ gìn môi trường sinh hoạt của khu dân cư. Những yêu cầu này cần được đưa vào nội dung đào tạo và hướng dẫn thực hành phù hợp với từng nghề. Khi người dân có thu nhập từ sản xuất thực phẩm an toàn, chăm sóc cảnh quan và sử dụng tài nguyên hiệu quả, phát triển xanh có cơ sở để được duy trì trong đời sống hằng ngày và lan tỏa đến nhiều khu dân cư của thành phố.
