Nguyên nhân rơi tiêm kích F-35 thiệt hại 200 triệu USD
Một báo cáo mới được Mỹ công bố đã cho biết nguyên nhân chính dẫn đến sự cố rơi máy bay F-35A của không quân Mỹ tại căn cứ Eielson (Alaska) vào ngày 28.1.
Nguyên nhân là do nước bị lẫn trong dầu thủy lực, gây đóng băng hệ thống càng đáp. Theo TWZ, sự cố này không chỉ khiến máy bay mất kiểm soát khi đang bay mà còn gây thiệt hại gần 200 triệu USD.
Báo cáo của Bộ Tư lệnh không quân Thái Bình Dương Mỹ (PACAF), chiếc F-35A bị rơi thuộc biên chế Phi đội tiêm kích 354, đang thực hiện nhiệm vụ huấn luyện với vai trò đối kháng.
Khi cất cánh, phi công nhận thấy càng mũi máy bay không thu lại như bình thường. Nguyên nhân là do nước trong dầu thủy lực đóng băng trong ống giảm chấn, khiến càng mũi bị lệch 17 độ sang trái.
Sau khi thực hiện kiểm tra ban đầu và không khắc phục được sự cố, phi công cùng các kỹ sư của Lockheed Martin đã tiến hành hội đàm qua sóng vô tuyến. Trong lúc chờ phương án xử lý, máy bay bay vòng chờ khoảng 50 phút.
Trong thời gian xử lý, phi công đã thực hiện hai lần chạm và bay nhằm đưa bánh mũi về vị trí chính giữa. Tuy nhiên, nỗ lực này không thành công. Sau lần thử thứ hai, càng chính bên phải rồi bên trái cũng không thể duỗi thẳng hoàn toàn do đóng băng tương tự.
Điều này dẫn đến hệ thống cảm biến “trọng lượng trên bánh” xác định sai rằng máy bay đang ở trên mặt đất, kích hoạt chế độ điều khiển bay mặt đất.
Vấn đề nằm ở chỗ, máy bay vẫn đang ở trên không trung. Do hệ thống điều khiển chuyển sang chế độ mặt đất, máy bay không còn khả năng điều khiển ổn định và nhanh chóng rơi vào tình trạng mất kiểm soát. Phi công đã kịp thời bật ghế phóng thoát hiểm và chỉ bị thương nhẹ. Chiếc F-35A sau đó rơi thẳng đứng xuống đất, phát nổ và bị phá hủy hoàn toàn.
Cơ chế gây ra sự cố
Theo báo cáo, hệ thống cảm biến WoW được tích hợp vào càng chính và càng mũi để xác định trạng thái máy bay. Chỉ cần 3/5 cảm biến cho rằng máy bay đang tiếp đất, hệ thống sẽ tự động chuyển sang chế độ điều khiển mặt đất. Trong sự cố này, do băng giá bên trong các ống giảm chấn không cho phép càng đáp duỗi hết, cảm biến đã nhận thông tin sai.
Hệ thống điều khiển CLAW của F-35A được thiết kế để xử lý các giai đoạn bay khác nhau: cất cánh/hạ cánh, bay bình thường và trên mặt đất. Khi CLAW chuyển sang chế độ mặt đất trong lúc máy bay đang bay, khả năng kiểm soát giảm mạnh, dẫn đến tai nạn.
Thời điểm xảy ra sự cố, nhiệt độ ngoài trời tại Eielson chỉ vào khoảng -17 độ C, làm gia tăng rủi ro đóng băng các bộ phận cơ khí. Hệ thống càng đáp, đặc biệt là càng mũi, gặp trục trặc do bị nước trong dầu thủy lực đóng băng.
Các chuyên gia nhận định hiện tượng này là hệ quả của quy trình bảo dưỡng không tuân thủ đúng tiêu chuẩn, bao gồm việc không đảm bảo độ tinh khiết của dầu thủy lực.
Ngoài ra, báo cáo cho thấy các bộ phận như móc khóa uplock, trục cam cân chỉnh càng mũi bị lệch và không hoạt động đúng do bị băng giá làm kẹt. Mặc dù có một số vết ăn mòn nhẹ trong các chi tiết máy, chúng không được xem là nguyên nhân trực tiếp gây sự cố.
Báo cáo của PACAF trích dẫn một bản tin kỹ thuật nội bộ của Lockheed Martin phát hành tháng 4.2024, trong đó cảnh báo rằng cảm biến WoW có thể bị lỗi trong điều kiện thời tiết lạnh, đặc biệt nếu máy bay được chuẩn bị trong nhà ấm và đưa ra ngoài trời lạnh sau đó.
Các lỗi này có thể gây ra “hành vi bay không ổn định”, khiến phi công mất khả năng kiểm soát. Tuy nhiên, nhóm kỹ thuật tham gia hội đàm trong ngày xảy ra tai nạn không tham khảo bản tin này khi đưa ra quyết định.
Đánh giá và kết luận
Chủ tịch hội đồng điều tra tai nạn (AIB) kết luận rằng nguyên nhân chính của sự cố là do nước trong dầu thủy lực gây đóng băng càng đáp, làm cảm biến WoW truyền tín hiệu sai; ngoài ra, các yếu tố góp phần còn bao gồm quyết định xử lý trên không chưa phù hợp, sự thiếu giám sát trong quản lý vật tư nguy hại và việc không tuân thủ quy trình bảo dưỡng thủy lực.
Báo cáo cho rằng nếu hệ thống cảm biến WoW không xảy ra lỗi, phi công hoàn toàn có thể hạ cánh an toàn sau lần chạm thứ hai. Thực tế, chỉ 9 ngày sau vụ tai nạn, một chiếc F-35A khác cũng gặp sự cố tương tự với càng đáp nhưng đã hạ cánh an toàn tại cùng căn cứ.
Mặc dù báo cáo không đưa ra khuyến nghị cụ thể về chính sách hay quy trình mới, các bài học từ sự cố này có thể ảnh hưởng đến các lực lượng không quân khác đang vận hành F-35, đặc biệt là ở các quốc gia có khí hậu lạnh như Canada hay Phần Lan.
Sự cố một lần nữa làm nổi bật sự phức tạp của các hệ thống tự động trên F-35. Dù được thiết kế để hỗ trợ phi công và tối ưu hóa hiệu suất bay, các thuật toán điều khiển trong CLAW lại có thể trở thành điểm yếu chết người khi gặp trục trặc cảm biến. Đây không phải lần đầu phần mềm điều khiển của F-35 bị đưa vào diện điều tra sau một vụ tai nạn.
Rất may trong sự cố lần này, phi công đã kịp thời thoát hiểm và không có thương vong nào trên mặt đất. Tuy nhiên, với thiệt hại hơn 196 triệu USD và hàng loạt hệ lụy kỹ thuật, vụ rơi F-35A tại Alaska là lời nhắc nhở nghiêm khắc về tầm quan trọng của bảo dưỡng đúng quy trình và kiểm soát chất lượng trong vận hành máy bay hiện đại.
Hệ thống CLAW (Control Law) của tiêm kích F-35 là hệ thống điều khiển bay fly-by-wire tiên tiến, sử dụng thuật toán và phần mềm để tối ưu hóa khả năng điều khiển và ổn định máy bay. CLAW tự động điều chỉnh các bề mặt điều khiển (cánh, đuôi, vòi phun) dựa trên dữ liệu từ cảm biến, radar và hệ thống khác, đảm bảo hiệu suất bay tối ưu trong mọi điều kiện. Đặc biệt, nó hỗ trợ F-35B thực hiện cất/hạ cánh thẳng đứng (STOVL) nhờ điều khiển quạt nâng và vòi phun.
CLAW tăng cường tính cơ động, tích hợp với radar AESA và hệ thống nhắm mục tiêu quang điện tử, giúp phi công tập trung vào nhiệm vụ chiến đấu. Hệ thống cũng phát hiện, bù đắp sự cố kỹ thuật, đảm bảo an toàn và độ tin cậy. Với khả năng thích nghi cho các biến thể F-35 (A, B, C), CLAW là yếu tố cốt lõi giúp F-35 trở thành tiêm kích thế hệ 5 vượt trội, hỗ trợ đa nhiệm từ chiếm ưu thế trên không đến tấn công mặt đất và tác chiến điện tử.