Nhóm ‘Con ghét bố mẹ’ - Bài cuối: Hãy biến khoảng cách thành cơ hội để hai thế hệ hiểu nhau hơn
"Một đứa trẻ nói “không muốn về nhà”, là một phận người cần được nghe, trước khi cần được sửa. Nếu làm được điều đó, chúng ta hoàn toàn có thể biến những khoảng cách hôm nay thành cơ hội để hai thế hệ hiểu nhau hơn” - PGS.TS Nguyễn Đức Lộc nói về hiện tượng Nhóm "Con ghét bố mẹ".
Lập nhóm để xả áp lực của tuổi trẻ (?)
Ở những ngày tiếp theo, chúng tôi tiếp tục theo dõi những bài đăng và bình luận trong Nhóm "Con ghét bố mẹ". Cùng với những câu chuyện cá nhân là những cuộc tranh luận khác. Câu hỏi đặt ra: Nhóm "Con ghét bố mẹ" được lập ra để làm gì và những người tham gia đang tìm kiếm điều gì ở đó ?
Một bài đăng cho biết, việc rời khỏi không gian gia đình, tìm đến không gian của Nhóm "Con ghét bố mẹ", không chỉ bộc bạch những lời than phiền về bố mẹ; mà còn để tìm một không gian khác để sống và để được lắng nghe.
Người lập nhóm, với tài khoản Nguyễn Ly lên tiếng: “Cháu lập nhóm để xả áp lực tuổi trẻ, có thể tên nhóm gây hiểu lầm. Nhưng việc hàng nghìn cô chú, anh chị lớn tuổi tràn vào đây dùng những từ ngữ cay độc, chửi mắng, sỉ nhục tụi cháu - những đứa trẻ đang cần sự thấu hiểu - thực sự cho thấy điều gì?”. Người này viết tiếp: “Lời dạy ‘phải lễ phép, văn minh’ của người lớn hóa ra chỉ áp dụng cho người khác, còn bản thân lại sẵn sàng dùng bạo lực ngôn từ để tấn công trẻ em sao?”
Theo lời người lập nhóm, mục đích ban đầu là “xả áp lực tuổi trẻ”. Nhưng trong quá trình hoạt động, nhóm trở thành nơi tập hợp nhiều loại nội dung khác nhau, từ chuyện gia đình, chuyện học hành, tiền bạc đến những cuộc tranh luận trực tiếp giữa người trẻ và người lớn.
Sau khi đọc xong những lời nói trên, tài khoản Nguyễn Xuân Hồng viết: “Rất chia sẻ với các con, nhưng có nhiều cách ‘xả áp lực’, bình tĩnh, tự tin và nên xác định ta vẫn là ta, một người có ích cho xã hội, gia đình và bản thân. Chúc các con luôn mạnh mẽ, an lành và may mắn!”. Tiếp nối mạch câu chuyện, Quỳnh Vi cũng viết: “Ở tuổi này, các con, các em sẽ chưa đồng cảm được với ba mẹ và nhiều ba mẹ cũng không đặt mình vào tâm trạng của con, đẩy con ra xa mình. Nên không sao cả, cứ không thích, cứ ghét, nhưng hãy nhớ chỉ có ba mẹ là người yêu các con, các em vô điều kiện, chỉ là cách bày tỏ chưa đúng trong một số trường hợp thôi”.
Quỳnh Vi viết tiếp: “Chị làm mẹ vào năm 30 tuổi, chị mới hiểu lòng bố mẹ chị mà. Chỉ cần các em đừng làm điều gì sai, quá đáng là được”. Những lời nhắn này không làm các cuộc tranh luận biến mất, nhưng cho thấy trong nhóm vẫn có những người cố đưa cuộc trò chuyện trở lại câu chuyện ban đầu: Một người trẻ đang gặp vấn đề với gia đình và muốn được lắng nghe.
Điều đó cũng đặt ra giới hạn của một nhóm trên mạng. Không thể xác định tất cả người tham gia là trẻ em, không thể xác định tất cả câu chuyện được đăng tải là sự thật. Và, những bài viết trên mạng, chủ yếu là lời kể từ một phía, nhiều nội dung không có tài liệu hoặc người liên quan khác để kiểm chứng.
Nhưng qua những gì chúng tôi quan sát được, nhóm đang thực hiện một chức năng mà đáng lẽ cuộc trò chuyện trong gia đình phải đảm nhiệm. Đó là cho phép một người con nói ra điều, mà người con đó chưa nói được với bố mẹ. Vấn đề là người nghe ở đây hoàn toàn là những người xa lạ. Một lời động viên có thể đến từ người chưa từng gặp người viết, một lời khuyên có thể dựa trên hoàn cảnh hoàn toàn khác... Cuối cùng, hệ lụy là một cuộc tranh luận có thể nhanh chóng chuyển thành công kích nhau trên nhóm.
Phó GS.TS Nguyễn Đức Lộc – Viện trưởng Viện nghiên cứu xã hội cho rằng: Điều đáng chú ý nhất của nhóm “Con ghét bố mẹ” không nằm ở chữ “ghét” trong tên gọi. Nó nằm ở chỗ, gần 300.000 thành viên tìm đến một không gian xa lạ, để nói những điều họ không nói được trong nhà. Do đó, cần thận trọng một chút với chữ “ghét”.
Theo ông Lộc, điều chúng ta quan sát được, có lẽ chính xác hơn, đây là một dạng oán trách được tích lại qua nhiều năm. Nó cần được đọc như một tín hiệu xã hội, chứ không phải như bản án dành cho ai.
Có tiếng nói đứng giữa, biết phân biệt bất mãn với thù hằn, là đáng mừng
Phó GS.TS Nguyễn Đức Lộc cũng khận định: Xét ở quy mô lớn hơn có ba ý nghĩa. Trước tiên, chuyện nhà không còn chỉ là chuyện nhà: áp lực điểm số, thu nhập, thời gian làm việc đều là những lực đến từ ngoài cánh cửa và được gia đình hấp thụ, nên nỗi đau tưởng riêng tư lại có nguồn gốc chung. Cùng với đó, ranh giới giữa kín và mở của đời sống gia đình đang dịch chuyển.
Điều xưa kia “đóng cửa bảo nhau”, nay được đưa lên màn hình, cho thấy chuẩn mực về thể diện gia đình và quyền được nói của trẻ em đang được xem lại, dù chưa ngã ngũ. Trong một khoảng trống mà chuẩn mực cũ chưa còn đủ sức, chuẩn mực mới chưa thành hình. Một vấn đề quan trọng khác, sự có mặt của cả cha mẹ lẫn con cái trong cùng một nhóm, cho thấy hai phía đều đang tìm một tiếng nói chung mà chưa tìm ra.
“Đặt con người cụ thể làm trung tâm, theo tinh thần vị nhân sinh, tôi nghĩ câu hỏi đáng theo đuổi không phải là ai đúng ai sai, mà là ở nhà mình. Đứa con có một khoảnh khắc nào để nói mà không bị cắt lời hay không ? Và người lớn, có một chỗ nào để thừa nhận mình mỏi mệt mà không bị xem là thất bại. Tôi tin rằng, nếu những khoảnh khắc nhỏ ấy được gây dựng lại. Bắt đầu từ một bữa cơm không nhắc điểm số, chúng ta hoàn toàn có thể để gia đình trở lại là nơi đầu tiên đứa trẻ tìm đến, chứ không phải nơi cuối cùng” - PGS. TS Nguyễn Đức Lộc nói.
Theo ông, chữ hiếu trở thành cuộc đàm phán giữa các thế hệ chạm đến một điều sâu hơn chuyện cãi vã trên mạng: Đó là sự va chạm giữa hai cách hiểu về tình thân. Cuộc tranh luận xoay quanh bữa cơm, tiền học, chữ hiếu và câu “ngày xưa khổ hơn”, cho thấy người tham gia không tranh cãi về một sự việc cụ thể. Họ đang tranh cãi về việc gia đình vận hành theo quy tắc nào.
Theo PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, dường như một giao ước giữa các thế hệ đang được viết lại. Chữ hiếu trong xã hội cũ gắn với một bối cảnh: Gia đình là nơi bảo đảm tuổi già, tài sản và chỗ đứng xã hội, nên nghĩa vụ của con cái gần như tuyệt đối.
Khi nếp sống đô thị, thị trường lao động và quan niệm về quyền cá nhân, quyền trẻ em thay đổi, nền tảng ấy dịch chuyển, trong khi ngôn ngữ để nói về hiếu chưa kịp đổi theo. Vì thế mới có cảnh hai bên cùng dùng một chữ mà mang hai nghĩa.
Đây là tình trạng thường gặp mỗi khi xã hội chuyển mình. Chuẩn mực cũ chưa hết hiệu lực, chuẩn mực mới chưa thành hình và các cá nhân phải thương lượng từng chuyện, ngay trong bữa cơm. Việc vẫn có những tiếng nói đứng giữa, biết phân biệt bất mãn với thù hằn, là một dấu hiệu đáng mừng, vì nó cho thấy xã hội còn khả năng tự điều chỉnh.
Nhóm “Con ghét bố mẹ” là triệu chứng chứ không phải căn nguyên
PGS. TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng, Nhóm "Con ghét bố mẹ" cho người ta thấy một điều, mà tại các gia đình lâu nay vẫn chưa cho - được nói mà không lo bị đánh giá ngay. Các nhà xã hội học từng nhận thấy, những mối liên hệ yếu, tức những người quen lỏng lẻo, đôi khi giúp ta bước ra khỏi vòng bó hẹp của các mối liên hệ mạnh và tiếp cận những cái nhìn khác.
Nhưng cũng chính vì lỏng lẻo, người nghe không có trách nhiệm với người nói. Lời động viên đến từ người chưa từng gặp, lời khuyên dựa trên hoàn cảnh khác hẳn, và một cuộc tâm sự có thể thành một cuộc công kích.
PGS.TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng, người lập nhóm muốn có nơi “xả áp lực”, người vào để kể, người vào để dạy, người vào để gây chiến. Một không gian chưa có luật chơi chung, thường bị mỗi bên dùng vào mục đích của mình.
“Có một chi tiết tôi thấy đáng suy nghĩ, đó là câu hỏi của người lập nhóm: Vì sao người lớn dạy trẻ phải lễ phép, văn minh, mà lại dùng lời cay độc với chính những đứa trẻ ấy?”, ông Lộc nói.
Theo ông Lộc, về mặt xã hội học, đây là hiện tượng chuẩn mực được áp dụng bất đối xứng: Điều đòi hỏi ở người ít quyền lực hơn, lại không được đòi hỏi ở người nhiều quyền lực hơn. Khi người trẻ nhìn thấy sự bất đối xứng ấy, uy tín của cả hệ chuẩn mực bị lung lay, chứ không chỉ uy tín của một người lớn.
Qua nhóm “Con ghét bố mẹ”, PGS.TS Nguyễn Đức Lộc còn nhận thấy ba điều. Đầu tiên, tiền trong gia đình không chỉ là tiền: Nó là thước đo của quyền lực và lòng tin. Nên khi kinh tế eo hẹp, quan hệ dễ bị tiền tệ hóa và người trẻ thường là người chịu trước. Bên cạnh đó, không gian mạng là vùng đất mà các định chế lắng nghe còn mỏng.
Nhà trường cũng chưa đủ người tư vấn tâm lý. Cộng đồng thiếu chỗ để cha mẹ học cách làm cha mẹ... Vì vậy, nhu cầu buộc phải chảy về nơi nào đó để giải tỏa. Một vấn đề khác, Nhóm "Con ghét bố mẹ" là triệu chứng chứ không phải căn nguyên. Đóng một nhóm có thể xóa được một cái tên, nhưng không xóa được nhu cầu được nghe.
Vì thế, PGS.TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng: Gia đình cần phải dành lại những khoảng thời gian thật để lắng nghe con cái. Nhà trường có người đồng hành thật sự với học sinh. Các nền tảng có trách nhiệm với những nội dung gây tổn thương... Và, cộng đồng có những không gian ngoài đời để cả cha mẹ, lẫn con cái học cách nói chuyện, tương tác với nhau.
“Theo tinh thần vị nhân sinh, khi một đứa trẻ nói “không muốn về nhà”, là một phận người cần được nghe, trước khi cần được sửa. Tôi tin rằng, nếu làm được điều đó, chúng ta hoàn toàn có thể biến những khoảng cách hôm nay thành cơ hội để hai thế hệ hiểu nhau hơn” - PGS.TS Nguyễn Đức Lộc khẳng định.
.jpg)