Cà phê Một thế giới

Chuyên đề “Chất xám Việt trở về đóng góp và gieo mầm tương lai” Kỳ cuối: Thu hút chất xám Việt kiều: Từ kết nối đến trọng dụng đúng người - đúng việc

Thamhongthuy • 09/11/2026 11:07

Chuyên đề “Chất xám Việt trở về đóng góp và gieo mầm tương lai” được Một Thế Giới tổ chức, khởi đăng từ ngày 17/8/2026 nhằm hưởng ứng Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài. Đến nay, chuyên đề đã gặp gỡ, trao đổi, phỏng vấn 5 chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân Việt kiều. Mỗi nhân vật xuất hiện trong chuyên đề, có một cách riêng kết nối, với tấm lòng, tình cảm gắn bó với quê hương Việt Nam.

3-ong-tung-long-anh_01.jpg
TS. Trần Văn Tùng - nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN, Chủ tịch VASTI đang trao đổi với phóng viên Một Thế Giới.

Bài khép lại chuyên đề hôm nay, như một “bàn tròn Cà Phê Một Thế Giới” với TS. Trần Văn Tùng - nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI); TS. Nguyễn Đồng Anh - Quyền Trưởng khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại, Học viện Ngoại giao; và ông Lâm Nguyễn Hải Long - Chủ tịch Hội Tin học TP.HCM (HCA), với trọng tâm trao đổi, thảo luận xoay quanh vấn đề: Làm thế nào để thu hút, trọng dụng chất xám Việt kiều như một nguồn lực quốc gia.

3-ong-tung-long-anh_07.jpg

- Thưa TS. Trần Văn Tùng, nếu nhìn chất xám Việt kiều như một nguồn lực phát triển thì Việt Nam đang có những nguồn lực quan trọng nào ở cộng đồng người Việt trên toàn cầu?

- TS. Trần Văn Tùng: Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đã xác định cộng đồng hơn 6,5 triệu người Việt Nam tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ là một trong những nguồn lực chiến lược quan trọng, góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia; đồng thời nhìn nhận việc phát huy nguồn lực này để phục vụ phát triển đất nước vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Trong số 6,5 triệu người Việt Nam ở nước ngoài thì ước tính có khoảng 600.000 người sở hữu trình độ từ đại học trở lên. Trong đó, có khoảng 50.000 - 60.000 chuyên gia, nhà khoa học trình độ cao (TS, GS, nhà nghiên cứu R&D cấp cao) đang công tác tại các viện nghiên cứu, trường đại học hàng đầu và các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Điển hình nhất là ở Mỹ, Việt Nam có khoảng 25.000 - 30.000 chuyên gia, nhà khoa học và kỹ sư R&D. Lực lượng khoa học Việt kiều còn tập trung nhiều ở châu Âu (10.000 - 12.000 làm việc tại Đức, Anh, Pháp, Hà Lan, Thụy Sĩ), Nhật Bản (6.000 - 8.000), Hàn Quốc (3.000 - 4.500), Canada (3.000 - 4.000), Singapore (1.500 - 2.500).

Nhìn chung đó là nguồn “chất xám” rất quý để tham gia vào quá trình đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia theo tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW.

3-ong-tung-long-anh_09.jpg

Tôi theo dõi thấy rất nhiều lĩnh vực: Công nghệ thông tin, AI và khoa học dữ liệu; công nghệ bán dẫn và vật liệu tiên tiến; y sinh, dược học và công nghệ sinh học; cơ khí, tự động hóa và năng lượng tái tạo; toán học và khoa học cơ bản, đều có sự đóng góp của trí thức Việt kiều, kể cả trong những lĩnh vực còn mới đối với Việt Nam như phát triển lượng tử.

Thực tế trong thời gian qua, có rất nhiều nhà khoa học, rất nhiều chuyên gia Việt kiều đã về Việt Nam và đã có những cống hiến lớn, như GS. TSKH Từ Trung Chấn, GS. Nguyễn Đăng Hưng, GS. Nguyễn Văn Tuấn, TS. Nguyễn Thanh Mỹ… Nhiều người trong số họ đã thành công, điều họ cần là có môi trường để được sáng tạo, cống hiến, trao truyền giá trị cho cộng đồng, cho quê hương mình. Họ chỉ cần đáp ứng tối thiểu điều kiện làm việc, ăn ở khi trở về nước làm việc.

3-ong-tung-long-anh_11.jpg

- Thưa ông Lâm Nguyễn Hải Long, nhiều năm làm CEO Công ty Phát triển Công viên phần mềm Quang Trung và hiện tại với cương vị Chủ tịch Hội Tin học TP.HCM, ông đã có nhiều kết nối với chuyên gia, nhà khoa học và doanh nhân Việt kiều. Qua những gì lắng nghe và nắm bắt được, đâu là những tâm tư, mong muốn mấu chốt nhất của họ?

- Ông Lâm Nguyễn Hải Long: Tôi tạm chia người Việt Nam ở nước ngoài thành hai nhóm. Một nhóm là những người đã thành công ở nước ngoài và cũng đã có tuổi. Nhóm còn lại là những người trẻ hơn (thường dưới 40 tuổi), sau này ra nước ngoài học tập, định cư, tạm gọi là thế hệ F2. Đa phần những người thuộc nhóm thứ nhất có tình cảm với quê hương. Họ muốn đóng góp, cống hiến những thành quả mà mình đã đạt được ở nước ngoài cho quê hương. Còn các bạn trẻ thuộc nhóm thứ hai, bên cạnh tình cảm với quê hương, họ còn nhìn Việt Nam là một mảnh đất có nhiều cơ hội mới để phát triển sự nghiệp, đầu tư kinh doanh.

Nhìn chung, Việt kiều có những lợi thế đặc biệt. Thứ nhất, họ hiểu văn hóa của cả Việt Nam và quốc gia nơi mình định cư. Thứ hai, họ hiểu luật pháp, cách thức kinh doanh cũng như điểm mạnh, điểm yếu của cả hai bên. Thứ ba, nhiều người có tâm huyết với quê hương. Tuy nhiên, họ cũng có những trăn trở nhất định. Qua nhiều thế hệ Việt kiều, có thể thấy một trong những vấn đề được quan tâm chính là mức độ quan tâm của Nhà nước Việt Nam đối với họ.

Về mặt nghị quyết, chủ trương của Nhà nước nhìn chung đã tương đối đầy đủ và bao quát. Nhưng trong quá trình thực thi, chúng ta cần phải thể hiện được sự trọng dụng nhân tài thực sự để thu hút chất xám Việt kiều. Trên thực tế, đa phần Việt kiều muốn cống hiến cho quê hương và có tài năng thực sự đều đã được nước sở tại ghi nhận. Vì vậy, để thu hút được những người này, chúng ta cần có chính sách đủ mạnh.

3-ong-tung-long-anh_13.jpg
3-ong-tung-long-anh2_02.jpg

- Thưa TS. Nguyễn Đồng Anh, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài hiện có hơn 6,5 triệu người tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Theo ông, những điểm nổi bật nhất của nguồn lực này là gì?

- TS. Nguyễn Đồng Anh: Tôi cho rằng, nếu chỉ nhìn cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài qua kiều hối, nguồn vốn đầu tư hay số lượng chuyên gia thì chúng ta mới thấy một phần giá trị. Điểm đặc biệt hơn là Việt Nam đang có một mạng lưới con người hiện diện trong nhiều trung tâm tri thức, công nghệ, kinh doanh và văn hóa trên thế giới. Đây không chỉ là nguồn lực của từng cá nhân mà còn là nguồn lực từ những kết nối mà họ đã xây dựng được. Cộng đồng hơn 6,5 triệu người rất đa dạng về thế hệ, nghề nghiệp, điều kiện và mức độ gắn bó với quê hương; không nên coi tất cả như một nhóm đồng nhất. Chính sách tốt phải nhận diện được sự đa dạng ấy.

Tôi nhìn thấy ba lợi thế nổi bật. Thứ nhất là tri thức và kinh nghiệm thực tiễn trong những môi trường có tính cạnh tranh quốc tế cao. Điều quý không chỉ nằm ở một công nghệ hay một công trình nghiên cứu, mà còn ở cách đặt vấn đề, tổ chức nghiên cứu, quản trị dự án, thương mại hóa kết quả và chấp nhận những ý tưởng mới. Thứ hai là vốn quan hệ và uy tín quốc tế. Một chuyên gia người Việt có thể giúp kết nối một nhóm nghiên cứu trong nước với phòng thí nghiệm hàng đầu, doanh nghiệp công nghệ, quỹ đầu tư hoặc các tổ chức quốc tế mà việc tiếp cận thông thường không hề đơn giản.

3-ong-tung-long-anh2_04.jpg

Thứ ba, và cũng là điểm tôi đặc biệt quan tâm từ góc độ truyền thông và ngoại giao, là năng lực kết nối giữa các nền văn hóa. Nhiều người Việt ở nước ngoài hiểu cả bối cảnh Việt Nam lẫn cách tư duy, làm việc và giao tiếp của xã hội sở tại. Họ có thể giúp thế giới hiểu Việt Nam một cách xác thực hơn, đồng thời đưa những chuẩn mực, phương pháp và cơ hội quốc tế đến gần hơn với các tổ chức trong nước. Đó là một nguồn lực quan trọng của ngoại giao nhân dân, ngoại giao tri thức và sức mạnh mềm quốc gia.

3-ong-tung-long-anh2_06.jpg

- Hiện nay, Việt Nam đã có những cơ sở dữ liệu, mạng lưới hay cơ chế nào để xác định chuyên gia đang ở đâu, có chuyên môn gì? Và với sự phát triển của Internet, AI và các nền tảng làm việc trực tuyến, đặc biệt là từ mô hình “Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam toàn cầu” được Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai gần đây, Nhà nước cần thay đổi cách tiếp cận chính sách như thế nào để tận dụng hình thức đóng góp từ xa, không nhất thiết phải hồi hương?

- TS. Trần Văn Tùng: Cách đây khoảng 30 năm, khi tôi về Bộ KH&CN, làm việc ở Vụ Tổ chức thì chúng tôi đã xây dựng đề án về Việt kiều có liên quan tới mạng lưới trí thức người nước ngoài nói chung, nhất là những người làm khoa học công nghệ.

Hiện nay, Bộ Ngoại giao có Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài. Đây là nơi xây dựng cơ sở dữ liệu, tập hợp đội ngũ và thường xuyên thông báo những mong muốn, hợp tác giữa trong nước và ngoài nước; qua đó chúng ta có thể đưa các Việt kiều về làm việc tại Việt Nam, khai thác được nguồn lực trí tuệ của họ để phục vụ việc phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

3-ong-tung-long-anh2_08.jpg

Cùng với đó, thời gian qua, Bộ KH&CN đã triển khai một mạng lưới đại diện ở các nước. Họ có nhiệm vụ kết nối với mạng lưới trí thức và người nước ngoài; theo dõi và nắm bắt tình hình phát triển để đưa họ về Việt Nam.

Bộ Kế hoạch và Đầu tư trước đây cũng đã chủ trì, khởi xướng Chương trình Kết nối mạng lưới đổi mới sáng tạo Việt Nam, có sự phối hợp với Bộ KH&CN, Bộ Ngoại giao, Bộ Giáo dục và Đào tạo và nhiều cơ quan, đơn vị khác cùng một số địa phương. Chương trình có nòng cốt là 100 người Việt trẻ tiêu biểu hoạt động trong lĩnh vực khoa học công nghệ ở nước ngoài được mời tham gia, nhằm khơi nguồn cảm hứng, tạo sự liên kết mới từ những tinh hoa khoa học công nghệ trong và ngoài nước, từ đó lan tỏa động lực đổi mới sáng tạo, tạo ra sự thay đổi về diện mạo và trình độ phát triển công nghệ của Việt Nam.

Như vậy, muốn kết nối và huy động những nguồn lực chất xám nước ngoài trở về nước một cách tối ưu nhất để họ tham gia vào quá trình phát triển đất nước, Việt Nam phải phát huy sức mạnh tổng thể. Mạng lưới của ta khá tốt rồi, vấn đề là làm sao tạo điều kiện để mạng lưới ấy hoạt động hiệu quả. Đó là điều tất cả các bộ, ngành, các lĩnh vực đều phải làm, chứ không chỉ riêng Bộ KH&CN hay một bộ, ngành nào.

3-ong-tung-long-anh2_10.jpg

- TS. Nguyễn Đồng Anh: Tôi đánh giá tích cực hướng tiếp cận của “Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu”, nhất là chủ trương kết nối đúng chuyên gia với đúng bài toán và cho phép tham gia linh hoạt, trực tiếp hoặc trực tuyến. Tinh thần này cũng phù hợp với Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó nhấn mạnh môi trường làm việc minh bạch, cạnh tranh, trao quyền và hình thức đóng góp linh hoạt từ xa.

Tuy nhiên, nền tảng số không nên dừng lại ở một danh bạ chuyên gia hay nơi tổ chức hội thảo trực tuyến. Cần hình thành một cơ chế hợp tác thực chất: Cơ quan, trường đại học và doanh nghiệp trong nước công khai bài toán cần giải quyết; chuyên gia thể hiện năng lực, đề xuất phương án; hai bên được kết nối và có hợp đồng, ngân sách, đầu mối phối hợp, thời hạn, sản phẩm đầu ra rõ ràng. Với những nhiệm vụ liên quan đến dữ liệu hoặc công nghệ nhạy cảm, phải có quy định chặt chẽ về bảo mật, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm của các bên.

Tôi nghĩ cần chuyển từ tư duy “thu hút người tài trở về” sang “kết nối năng lực người tài vào những bài toán của đất nước”. Hồi hương là một hình thức đóng góp rất đáng quý, nhưng không nên là thước đo duy nhất của sự gắn bó hay cống hiến. Trong môi trường số, một nhà khoa học đang làm việc ở nước ngoài vẫn có thể đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh Việt Nam, tham gia một nhóm nghiên cứu chung, phản biện chính sách, chuyển giao phương pháp hoặc hỗ trợ phát triển sản phẩm mà không cần thay đổi nơi cư trú.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh yếu tố thế hệ. Một chương trình kết nối chỉ thực sự bền vững khi không dừng ở việc mời các tên tuổi lớn cố vấn, mà tạo ra các cặp hướng dẫn, nhóm nghiên cứu hỗn hợp và cơ hội để sinh viên, nhà khoa học trẻ trong nước cùng làm việc với họ. Thành công không nên đo bằng số thành viên đăng ký mạng lưới, mà bằng số dự án được triển khai, kết quả được ứng dụng và năng lực mới được hình thành tại Việt Nam. Nói ngắn gọn, người tài có thể ở xa, nhưng tri thức và tác động của họ không nhất thiết phải ở xa Việt Nam.

3-ong-tung-long-anh2_12.jpg

- Ông Lâm Nguyễn Hải Long: Nếu bà con Việt kiều trực tiếp trở về quê hương làm việc, sinh sống thì quá tốt. Bởi bên cạnh công việc, họ còn có thể trải nghiệm cuộc sống xã hội, gắn kết tình cảm quê hương, đất nước khi hòa mình vào phố xá, tương tác với con người và có thể cảm thấy gắn bó hơn. Tuy nhiên, cũng rất rõ ràng là, nhiều người Việt đã thành công ở nước ngoài, có vị trí công việc tốt, lương bổng và chế độ đãi ngộ cao. Họ không thể chỉ trong một sớm một chiều bỏ tất cả để về Việt Nam làm việc. Những tình huống như vậy đặt ra bài toán: Chúng ta cần thu hút, tận dụng chất xám Việt kiều trong mọi hoàn cảnh, trạng thái, đồng thời tận dụng các nền tảng công nghệ để mở rộng sự kết nối. Ngày nay, công nghệ số đã phủ rộng khắp. Các cuộc họp của công ty đa quốc gia cũng có thể diễn ra trên nền tảng trực tuyến, cho nên việc nghiên cứu, giảng dạy, tư vấn, chuyển giao công nghệ... cũng có thể thực hiện theo hình thức này.

Tôi nhớ trước đây, TP.HCM đã từng tổ chức hai lần hội nghị Việt kiều thường niên tại Công viên phần mềm Quang Trung. Đây là cách chúng ta tạo cơ hội cho bà con Việt kiều làm việc trong lĩnh vực khoa học, công nghệ về nước thăm hỏi, làm việc, tương tác, qua đó cập nhật những kiến thức mới về khoa học, công nghệ cho các chuyên gia trong nước. Hoạt động này ở quy mô các trường đại học đã diễn ra nhiều, nhưng ở cấp độ và quy mô lớn hơn thì vẫn còn ít. Tôi nghĩ chúng ta cũng cần tổ chức những hội nghị Việt kiều thường kỳ ở nước ngoài để thể hiện sự trọng thị, chủ động mời gọi bà con đóng góp cho quê hương, thay vì chỉ ngồi chờ họ về nước.

3-ong-tung-long-anh3_02.jpg

- Nếu phải lựa chọn những điểm nghẽn cần tháo gỡ để trí thức Việt kiều có thể đóng góp thuận lợi hơn cho quê hương, những điểm nào cần được ưu tiên giải quyết và cần hành động cụ thể như thế nào?

- TS. Trần Văn Tùng: Nói là “điểm nghẽn” nhưng thực chất ta hiểu rằng đó chính là những mong muốn của các trí thức Việt kiều trở về nước làm việc.

Điều đầu tiên là chúng ta phải thay đổi tư duy, nhận thức: Phải coi lực lượng trí thức Việt kiều chính là một lực lượng của chúng ta. Đó chính là những con em, những người thân, những người đồng nghiệp có trình độ sát cánh cùng chúng ta trong quá trình phát triển kinh tế xã hội đất nước. Trong quá khứ, có thể họ đã ra đi, họ là thế hệ thứ hai, thứ ba, nhưng lúc này họ có tâm nguyện quay trở về, thì chúng ta đón chào, tạo điều kiện tốt nhất để họ đem các kiến thức, đem trí tuệ của mình đóng góp cho đất nước.

Điểm thứ hai, theo tôi, chúng ta cần lưu tâm là môi trường làm việc. Họ đều là những người làm việc lâu năm trong môi trường nước ngoài, điều kiện phòng thí nghiệm, trang thiết bị, học thuật, những đồng nghiệp đồng hành cùng họ, hướng dẫn nghiên cứu, những nhà khoa học, những GS, TS… đều rất gần gũi, chuyên nghiệp, sẵn sàng chia sẻ thông tin. Và khi về Việt Nam, họ cũng phải có một môi trường làm việc tương tự như vậy.

Về cơ chế đi lại, chúng ta phải làm sao vừa đúng quy định pháp luật, nhưng cũng phải tạo điều kiện thuận lợi hết sức cho các nhà khoa học. Họ cần đi nước ngoài thường xuyên dự hội thảo, các cuộc mít tinh, gặp gỡ, nắm bắt, trao đổi học thuật với các chuyên gia, nhà khoa học… hàng đầu.

3-ong-tung-long-anh3_04.jpg

Điểm thứ ba, tôi nghĩ rằng những thông tin, những nhu cầu, mong muốn hợp tác từ trong nước của các cơ quan, ban ngành, lĩnh vực… cần được đặt ra và trao đổi, chia sẻ một cách cởi mở. Từ đó, giới trí thức Việt kiều mới có thể nắm bắt, biết rõ trong nước cần gì, mong muốn gì… để người ta tập trung vào tìm cách giải quyết.

Và một điểm cuối cùng, chúng ta muốn nghiên cứu, làm khoa học thì mọi cơ chế chính sách đều phải đồng hành với các nước, giống các nước, chia sẻ và giải trình minh bạch. Nếu Việt Nam đi theo cách riêng thì chúng ta sẽ không mời được các đối tác nước ngoài vào làm cùng. Chúng ta sẽ rất khó hòa đồng, hội nhập quốc tế.

3-ong-tung-long-anh3_06.jpg

- TS. Nguyễn Đồng Anh: Tôi sẽ tập trung vào ba điểm nghẽn: Thiếu bài toán và đầu mối tiếp nhận rõ ràng; cơ chế hợp tác chưa đủ linh hoạt; và môi trường thực thi chưa tạo được sự tin cậy lâu dài.

Điểm nghẽn thứ nhất: Một chuyên gia rất giỏi chưa chắc tạo ra tác động nếu phía tiếp nhận không có nhiệm vụ phù hợp, dữ liệu, nhân sự đối ứng hoặc thẩm quyền triển khai. Tôi nghĩ là các bộ, địa phương, trường đại học và viện nghiên cứu cần xây dựng danh mục bài toán ưu tiên, công khai nhu cầu hợp tác cùng thông tin về nguồn lực và người chịu trách nhiệm. Cần có một đầu mối đủ thẩm quyền theo sát từ lúc kết nối đến khi dự án hoàn thành, thay vì để chuyên gia tự đi qua nhiều tầng nấc thủ tục.

Điểm nghẽn thứ hai: Nên thiết kế các hình thức hợp tác theo nhiệm vụ, tư vấn từ xa, đồng chủ nhiệm nghiên cứu hoặc hợp đồng theo sản phẩm; quy định minh bạch về thù lao, thanh toán xuyên biên giới, sở hữu trí tuệ, chia sẻ dữ liệu và đánh giá kết quả. Với những nhiệm vụ thí điểm có rủi ro đổi mới sáng tạo, cần đánh giá trên cơ sở chất lượng quy trình và kết quả thực chất, không chỉ theo việc hoàn tất hồ sơ.

Điểm nghẽn thứ ba: Người giỏi cần được lắng nghe về chuyên môn, được tiếp cận thông tin cần thiết và có không gian thử nghiệm; ngược lại, các tổ chức trong nước cũng cần sự cam kết, tinh thần trách nhiệm và hiểu biết bối cảnh Việt Nam từ chuyên gia. Cơ chế tuyển chọn cạnh tranh, phản biện độc lập, công khai tiến độ và có kênh xử lý vướng mắc sẽ giúp hai phía xây dựng lòng tin trên cơ sở công việc, chứ không chỉ bằng thiện chí.

3-ong-tung-long-anh3_08.jpg

- Ông Lâm Nguyễn Hải Long: Theo tôi, điều đầu tiên là chính sách thu hút, chẳng hạn các yếu tố liên quan đến việc tạo điều kiện về nhà ở, visa, thuế thu nhập cá nhân... Tôi quan sát và thấy rằng, chính sách thu hút Hoa kiều của Trung Quốc được triển khai rất tốt, Đài Loan cũng vậy. Còn Việt Nam, tất nhiên cũng có những hoàn cảnh lịch sử nhất định, rất tiếc là chúng ta vẫn chưa làm tốt được như mong muốn. Điều thứ hai là vấn đề pháp luật. Pháp luật của chúng ta, ở một góc độ nào đó, đã xem Việt kiều là một bộ phận của cộng đồng người Việt Nam. Nhưng đôi lúc, cách ứng xử trong thực tế lại chưa thể hiện được điều đó. Như vậy, khâu thực thi vẫn còn những vấn đề cần khắc phục. Điều thứ ba là mức độ cam kết và niềm tin mà chúng ta dành cho Việt kiều vẫn còn hạn chế. Tôi đơn cử, đã có kỹ sư trưởng, tổng công trình sư là Việt kiều đảm nhận các công trình, dự án lớn trong nước sử dụng vốn ngân sách hay chưa?

Từ những yếu tố trên, tôi cho rằng chúng ta cần cải cách mạnh mẽ chính sách thu hút chất xám Việt kiều. Tôi đánh giá rất cao Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài của Bộ Chính trị ban hành ngày 2/8/2026. Tuy nhiên, Nghị quyết đã tốt thì khâu thực thi cũng phải tương xứng mới có thể tạo ra hiệu lực, hiệu quả đồng bộ. Theo tôi, trong quá trình thực thi, phải thể hiện được và nhìn nhận chất xám Việt kiều như một nguồn lực của quốc gia.

Theo tôi, chúng ta cũng cần có khâu chọn lọc, tổ chức tuyển chọn bài bản, kỹ lưỡng để bảo đảm đúng người, đúng việc. Sau khi đã tuyển chọn, chúng ta phải đặt niềm tin và dám giao việc lớn cho họ. Nghị quyết đã tốt thì chính sách và quá trình thực thi phải cho thấy sự trọng dụng thực chất, khi đó người Việt kiều mới cảm thấy hào hứng đóng góp. Tôi thấy với nhiều Việt kiều thuộc nhóm thứ nhất, khi họ quan tâm và muốn đóng góp cho quê hương, việc kiếm tiền chưa hẳn là yếu tố quan trọng nhất để đưa ra quyết định. Mục tiêu của họ cũng không hẳn là kiếm thêm thật nhiều tiền.

Chính vì thế, chính sách thu hút phải đủ mạnh và phải được thực thi đến nơi đến chốn, tránh tình trạng văn bản, chủ trương được đưa ra rất hay nhưng khi triển khai lại nửa vời. Ví dụ, một vị trí công việc đang cần chuyên gia Việt kiều giỏi thì có thể trả mức lương hàng chục nghìn USD/tháng. Nếu cần một chuyên gia công trình hàng đầu thì phải có chế độ đãi ngộ tương xứng, từ nhà ở đến các chế độ dành cho vợ con đi cùng... Nếu không thực hiện được những cam kết đó thì cứ căn cứ vào các điều khoản đã thỏa thuận trong hợp đồng để giải quyết.

3-ong-tung-long-anh3_10.jpg

- Thưa TS. Nguyễn Đồng Anh, ông đánh giá thế nào về mô hình xây dựng các chương trình fellowship hoặc dự án nghiên cứu với tài chính và mục tiêu rõ ràng, giải quyết bài toán trao quyền chủ động cho người đứng đầu dự án, từ đó chuyển từ mục tiêu “thu hút chất xám” sang kiến tạo một môi trường để “chất xám tự bị thu hút bởi Việt Nam”?

- TS. Nguyễn Đồng Anh: Tôi cho rằng đây là một hướng đi rất đáng làm, bởi nó thay đổi trọng tâm từ chính sách dành cho một con người sang việc đầu tư cho một môi trường để con người ấy phát huy năng lực. Những người có chuyên môn cao thường không chỉ cân nhắc chế độ đãi ngộ. Họ quan tâm liệu ở đó có bài toán đủ hấp dẫn, đồng nghiệp đủ năng lực, điều kiện nghiên cứu phù hợp, quyền tự chủ chuyên môn và cơ hội nhìn thấy ý tưởng của mình tạo ra tác động hay không.

Một chương trình fellowship có thể thiết kế theo các chu kỳ sáu tháng, một năm hoặc dài hơn, với mục tiêu cụ thể: Phát triển nhóm nghiên cứu chung, xây dựng học phần mới, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ một doanh nghiệp đổi mới sáng tạo hoặc tư vấn giải quyết bài toán chính sách. Không nhất thiết mọi fellow đều phải thường trú tại Việt Nam. Có người tham gia trực tuyến phần lớn thời gian, có người đến làm việc tập trung theo từng đợt, và cũng có người từ hợp tác ngắn hạn quyết định gắn bó lâu dài.

3-ong-tung-long-anh3_12.jpg

Theo tôi, cần trao quyền thực chất cho chủ nhiệm dự án trong lựa chọn cộng sự, tổ chức hoạt động và phân bổ nguồn lực trong phạm vi ngân sách, mục tiêu đã cam kết. Nhưng trao quyền luôn phải đi cùng trách nhiệm giải trình: Tuyển chọn minh bạch, hội đồng chuyên môn độc lập, các mốc đánh giá rõ ràng và công bố kết quả phù hợp. Đặc biệt, không nên đánh giá mọi fellowship chỉ bằng số bài báo hay số buổi hội thảo. Với một dự án đào tạo, kết quả có thể là đội ngũ giảng viên được nâng cao năng lực, chương trình học mới hoặc mạng lưới hướng dẫn nghiên cứu bền vững; với một dự án công nghệ, đó có thể là nguyên mẫu, bằng sáng chế hoặc giải pháp được thử nghiệm trong thực tiễn.

Đích đến là Việt Nam trở thành nơi có những vấn đề đáng nghiên cứu, những cơ hội đáng đầu tư và những cộng sự đáng tin cậy. Khi môi trường đủ tốt, chúng ta không chỉ “mời gọi chất xám” mà còn tạo được sức hút tự nhiên đối với người tài, kể cả những người không có gốc Việt. Đó cũng là một biểu hiện rất cụ thể của năng lực cạnh tranh và sức mạnh mềm quốc gia.

3-ong-tung-long-anh4_04.jpg

- Để việc thu hút chất xám Việt kiều đóng góp cho quê hương một cách hiệu quả, thưa ông Lâm Nguyễn Hải Long, có nên thiết lập một mô hình, hay có phương pháp nào để tuyển chọn đúng người - đúng việc?

- Ông Lâm Nguyễn Hải Long: Theo tôi, công tác tổ chức rất quan trọng. Cần thành lập những nhóm chuyên trách về thu hút chất xám kiều bào, với đội ngũ có chuyên môn sâu ở những lĩnh vực khác nhau. Nhiều kiều bào có thể về nước đóng góp, nhưng trong nước cần có những nhóm chuyên trách để chủ động lựa chọn đúng người, đúng việc. Ví dụ, nếu muốn mời gọi chuyên gia Việt kiều từ các trường đại học thì việc đánh giá qua hồ sơ không quá khó khăn. Nhưng trong môi trường kinh doanh, doanh nhân, phạm vi rộng hơn và việc đánh giá để chọn đúng người, đúng việc không phải lúc nào cũng chính xác. Vì thế, các nhóm chuyên trách trong nước phải có thông tin, hiểu biết sâu về từng lĩnh vực thì mới giúp việc kết nối và lựa chọn hiệu quả hơn.

Nếu không, có khi chúng ta lại chọn nhầm một người có chuyên môn sâu về bất động sản nhưng khi về Việt Nam lại trình bày về công nghệ, rồi vội vàng nghĩ người đó là chuyên gia công nghệ. Chúng ta phải phân biệt rạch ròi để đánh giá đúng người, đúng năng lực. Các nhóm chuyên trách có thể trực thuộc những cơ quan khác nhau, nhưng người tham gia phải thực sự am hiểu lĩnh vực.

3-ong-tung-long-anh4_06.jpg

Tôi đơn cử, nếu chúng ta xây dựng một nhà máy chip và cần tìm người vận hành thì phải tìm một chuyên gia có kinh nghiệm vận hành nhà máy chip thực sự, chứ không phải tuyển chọn một giáo sư giảng dạy về chip tại trường đại học. Đây là hai công việc khác nhau, không thể nhầm lẫn hay đánh đồng. Mỗi người có thể rất giỏi trong lĩnh vực của mình, nhưng nếu chúng ta tuyển chọn "nhầm vai" thì kết quả có thể không như mong muốn. Bên cạnh đó, có những chuyên gia Việt kiều rất giỏi chuyên môn nhưng lại kín tiếng. Trong trường hợp này, chúng ta phải chủ động tìm kiếm họ. Muốn vậy, cần có những "tai mắt" để nắm bắt thông tin, sau đó liên lạc và thậm chí cần có sự thuyết phục.

3-ong-tung-long-anh4_08.jpg

- Việt Nam có thể kỳ vọng chất xám Việt kiều sẽ tham gia sâu hơn vào những lĩnh vực nào trong kỷ nguyên mới, thưa TS. Trần Văn Tùng?

- TS. Trần Văn Tùng: Như các bạn đã biết, Thủ tướng đã phê duyệt danh mục 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm công nghệ chiến lược mà Việt Nam cần phát triển. Tôi nghĩ, với tất cả các công nghệ chiến lược ấy, nếu được sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia, kỹ sư Việt kiều để cùng chúng ta giải quyết bài toán đặt ra, để thực hiện cho được các công nghệ chiến lược ấy, thì đó đều là sự đóng góp lớn.

Lĩnh vực cần dành sự quan tâm đặc biệt lúc này là trí tuệ nhân tạo (AI). Tôi mới dự một sự kiện của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, họ đã mời các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước tới trao đổi về việc sử dụng và làm chủ AI trong công cuộc phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Mọi người đều khẳng định rằng, tới thời điểm này, chúng ta phải nhanh chóng nắm bắt, sử dụng một cách thông minh.

3-ong-tung-long-anh4_10.jpg

AI đang được sử dụng từ các cơ quan nhà nước, các cấp chính quyền cho tới các tổ chức, doanh nghiệp. Các thông tin của AI giúp chúng ta rút ngắn được rất nhiều công đoạn, nâng cao năng suất chất lượng; nhưng phải biết kiểm chứng, làm chủ AI, sao cho thông tin đưa ra phải chính xác, đầy đủ, “đúng, đủ, sạch, sống”, thống nhất và phải được phối hợp, liên kết với nhau. Khi chúng ta xây dựng được cơ sở dữ liệu tốt, thực hiện ứng dụng AI tốt, thì chúng ta hoàn toàn có thể thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước một cách tốt đẹp!

- Xin cảm ơn TS. Trần Văn Tùng, TS. Nguyễn Đồng Anh và ông Lâm Nguyễn Hải Long về cuộc trao đổi!

Thamhongthuy