TS. Trần Du Lịch: 'TP.HCM cần đột phá thể chế để thành đô thị toàn cầu'
Nửa thế kỷ sau ngày mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đang đứng trước một cột mốc phát triển mới với khát vọng trở thành đô thị toàn cầu, trung tâm tài chính, công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực.
Theo TS. Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế TP.HCM, hành trình ấy chỉ có thể thành công nếu thành phố tiếp tục phát huy truyền thống tiên phong cải cách thể chế. Đồng thời tạo đột phá về mô hình tăng trưởng, hạ tầng và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Từ "xé rào" đến khởi nguồn của công cuộc Đổi mới
Trao đổi với Một Thế Giới, TS. Trần Du Lịch cho rằng, Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới là một văn kiện có ý nghĩa lịch sử, xác lập tầm nhìn phát triển của thành phố trong nửa thế kỷ tới.
Nghị quyết đặt mục tiêu giai đoạn 2026-2045 duy trì tăng trưởng GRDP bình quân khoảng 10%/năm, đưa GRDP bình quân đầu người đạt 75.000 USD, chỉ số phát triển con người (HDI) đạt 0,9 và hoàn thành mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2045. Giai đoạn 2046-2075, thành phố hướng tới GRDP bình quân đầu người khoảng 100.000 USD, duy trì HDI trên 0,9.
Những mục tiêu này hướng tới chất lượng phát triển, xây dựng TP.HCM trở thành đô thị hiện đại, đáng sống, có vị thế trong mạng lưới các thành phố hàng đầu châu Á và thế giới.
TS.Trần Du Lịch cho rằng, trong gần 40 năm đổi mới, TP.HCM luôn giữ vai trò tiên phong về thể chế, dám thử nghiệm những mô hình mới để tạo thực tiễn cho Trung ương hoàn thiện đường lối phát triển.
Từ cuối thập niên 1970, khi nền kinh tế vẫn vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, nhiều doanh nghiệp nhà nước tại TP.HCM đã chủ động mở rộng sản xuất theo tín hiệu thị trường thông qua phần kế hoạch "phụ". Những doanh nghiệp như Viso, Bia Sài Gòn, Thuốc lá Khánh Hội, Dệt Thành Công, Dệt Phước Long, Dệt Phong Phú, Dệt Thắng Lợi, Caric và Sinco trở thành những điển hình của tinh thần năng động, sáng tạo.
Theo TS. Trần Du Lịch, thực tiễn từ các mô hình này đã góp phần thúc đẩy Chính phủ ban hành Quyết định 25/CP năm 1981, trao quyền tự chủ về sản xuất và tài chính cho doanh nghiệp nhà nước. "Đây là bước đi đầu tiên làm thay đổi cơ chế quản lý bao cấp, đặt nền móng cho quyền tự chủ của doanh nghiệp trong thời kỳ Đổi mới", ông nhấn mạnh.
Dù khi đó từng bị cho là "làm trái" cơ chế quản lý, TP.HCM vẫn kiên trì theo đuổi các mô hình đổi mới. Chính những thử nghiệm tiên phong ấy đã góp phần quan trọng vào việc hình thành đường lối Đổi mới, được Đảng chính thức khẳng định tại Đại hội VI năm 1986.
"Phòng thí nghiệm" của cải cách thể chế
TS. Trần Du Lịch ví TP.HCM như "phòng thí nghiệm" của nhiều chính sách kinh tế quan trọng trong suốt hơn 4 thập niên qua.
Ngay từ năm 1982, Bộ Chính trị đã xác định thành phố vừa là đầu tàu kinh tế vừa là địa phương được phép thí điểm nhiều cơ chế mới nhằm rút kinh nghiệm cho cả nước. Từ đó, hàng loạt mô hình tiên phong ra đời rồi được luật hóa trên phạm vi toàn quốc.
Có thể kể đến việc xây dựng Khu chế xuất Tân Thuận - khu chế xuất đầu tiên của Việt Nam; mô hình đổi đất lấy hạ tầng tại đại lộ Nguyễn Văn Linh; cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước; thành lập Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM; Quỹ Đầu tư phát triển đô thị HIFU; phát hành trái phiếu đô thị; thành lập ngân hàng thương mại cổ phần đầu tiên; xã hội hóa đầu tư hạ tầng; mô hình "một cửa, một dấu" trong cải cách hành chính và nhiều chính sách giảm nghèo mang tính đột phá.
Theo TS. Trần Du Lịch, từ thực tiễn đó, Trung ương từng bước mở rộng phân cấp, phân quyền thông qua nhiều nghị quyết chuyên đề của Bộ Chính trị cũng như các cơ chế đặc thù do Quốc hội ban hành dành cho TP.HCM. Khi thực tiễn phát triển đi nhanh hơn pháp luật, việc phát huy tính năng động, sáng tạo của địa phương là điều cần thiết để tạo cơ sở điều chỉnh chính sách. Đó cũng chính là vai trò mà TP.HCM đã đảm nhận suốt nhiều thập niên qua.
Tăng trưởng hai con số không chỉ là mục tiêu kinh tế
Theo TS.Trần Du Lịch, mục tiêu tăng trưởng GRDP hai con số trong giai đoạn 2026-2035 không chỉ là chỉ tiêu kinh tế mà còn là yêu cầu chiến lược để TP.HCM và Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Việt Nam chỉ còn khoảng ba kỳ kế hoạch 5 năm trong thời kỳ "dân số vàng" để bứt phá, vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Nếu duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP khoảng 10%/năm, quy mô kinh tế TP.HCM có thể đạt khoảng 310 tỉ USD vào năm 2035, với GRDP bình quân đầu người khoảng 20.000 USD.
Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế chỉ là nền tảng; mục tiêu cuối cùng là xây dựng một đô thị văn minh, đáng sống, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bền vững.
Ông nhận định thách thức lớn nhất hiện nay không phải là đặt mục tiêu tăng trưởng mà là chuyển đổi mô hình phát triển. Mô hình dựa vào vốn đầu tư, gia công, lao động giá rẻ và bất động sản đã bộc lộ nhiều hạn chế. Vì vậy, TP.HCM cần chuyển sang tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và chuyển đổi xanh để nâng cao năng suất và thu hút dòng vốn FDI thế hệ mới gắn với chuyển giao công nghệ.
Theo TS. Trần Du Lịch, TP.HCM đang đứng trước cơ hội lịch sử khi hai điểm nghẽn lớn nhất là thể chế và hạ tầng giao thông đang từng bước được tháo gỡ. Việc hoàn thiện các cơ chế đặc thù, đặc biệt là sớm ban hành Luật Đô thị đặc biệt, cùng với đầu tư mạnh vào hệ thống metro, giao thông liên vùng, logistics và kết nối cảng biển, sân bay sẽ tạo nền tảng để thành phố mở rộng không gian phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và duy trì tăng trưởng nhanh, bền vững trong những thập niên tới.
Bốn trụ cột cho kỷ nguyên mới
Để TP.HCM bước vào kỷ nguyên phát triển mới, TS.Trần Du Lịch cho rằng thành phố cần tập trung thực hiện đồng bộ bốn nhóm giải pháp mang tính đột phá.
Trước hết, TP.HCM phải xây dựng bộ máy hành chính hiện đại, đủ năng lực triển khai Luật Đô thị đặc biệt ngay khi được ban hành. Thành phố cần mạnh dạn áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo (AI), fintech, kinh tế nền tảng và Trung tâm Tài chính quốc tế. Đồng thời tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng môi trường pháp lý minh bạch để doanh nghiệp yên tâm đầu tư lâu dài. Theo ông, "thể chế phải đi trước một bước, nếu không công nghệ sẽ bị trói buộc".
Mặt khác, TP.HCM cần ưu tiên nguồn lực đầu tư cho hệ thống hạ tầng chiến lược, bao gồm giao thông kết nối cảng biển, sân bay, logistics liên vùng, mạng lưới metro, hạ tầng số và năng lượng tái tạo. Đây là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng bền vững.
Đồng thời, TP.HCM cần tái cấu trúc không gian phát triển và cơ cấu kinh tế theo hướng công nghệ cao, tập trung vào các ngành có giá trị gia tăng lớn như bán dẫn, thiết kế chip, công nghệ sinh học, năng lượng sạch, logistics thông minh và dịch vụ tài chính hiện đại. Các khu công nghệ cao, trung tâm nghiên cứu - phát triển (R&D) và vườn ươm khởi nghiệp phải trở thành hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, gắn kết chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các trường đại học.
Cuối cùng, thành phố cần coi phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là ưu tiên hàng đầu. Việc đầu tư cho giáo dục STEM, AI, bán dẫn, tự động hóa, công nghệ sinh học, kỹ năng số và chính quyền số phải được xem là hạ tầng thiết yếu, tương tự điện, nước hay giao thông. Đồng thời, cần có chính sách đủ sức cạnh tranh để thu hút chuyên gia quốc tế, Việt kiều và nhân tài trong nước.
TS. Trần Du Lịch nhấn mạnh, Luật Đô thị đặc biệt sẽ là nền tảng thể chế quan trọng giúp TP.HCM phát huy tối đa tiềm năng và lợi thế. Cùng với Quy hoạch tổng thể TP.HCM đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm, đây sẽ là cơ sở để hiện thực hóa mục tiêu đưa thành phố trở thành trung tâm công nghệ, tài chính và đổi mới sáng tạo hàng đầu Đông Nam Á, đồng thời khẳng định vị thế trong mạng lưới các đô thị toàn cầu vào giữa thế kỷ XXI.
