Từ bán nấm thô đến chuỗi sản phẩm OCOP: Cách thạc sĩ 9X đưa đông trùng hạ thảo ra thị trường
Không dừng lại ở việc trồng ra những mẻ nấm đông trùng hạ thảo chất lượng cao, thạc sĩ Công nghệ sinh học Trần Tài, Giám đốc Công ty TNHH Nấm Sinh học Việt Nam còn xây dựng cả một chuỗi giá trị từ nghiên cứu giống, nuôi trồng, chế biến sâu đến đào tạo và chuyển giao kỹ thuật cho hàng trăm mô hình khởi nghiệp trẻ khác.
Từ bán nấm đông trùng hạ thảo thô sang chế biến sâu
Nếu chỉ bán sản phẩm nấm tươi hoặc nấm thô, khả năng gia tăng giá trị sẽ bị giới hạn. Vì vậy, Trần Tài xây dựng mô hình theo chuỗi từ nghiên cứu giống, tạo phôi, nuôi trồng đến chế biến. Hiện đơn vị đã phát triển 8 sản phẩm từ đông trùng hạ thảo.
Trong đó, các sản phẩm trà túi lọc đông trùng hạ thảo và nấm đông trùng hạ thảo khô đạt chứng nhận OCOP 4 sao, hai sản phẩm khác đạt OCOP 3 sao. Ba sản phẩm đã được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh. Một hướng phát triển khác là sản phẩm chế biến sâu như nước đông trùng hạ thảo Cordywa.
Cách tiếp cận này cho thấy một thay đổi quan trọng trong tư duy làm nông. Giá trị không chỉ được tạo ra trong phòng nuôi, mà còn nằm ở công nghệ sau thu hoạch, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc và khả năng đưa sản phẩm đến những phân khúc thị trường khác nhau.
Theo đó, riêng nấm đông trùng hạ thảo sấy khô có thời điểm đạt khoảng 50 kg mỗi tháng, sản phẩm trà túi lọc khoảng 500 hộp một tháng.
Nhìn từ góc độ khoa học kỹ thuật, hiệu quả kinh tế đó còn phản ánh một vấn đề khác, đó là khi quy trình được chuẩn hóa, sản xuất nông nghiệp có thể dần dịch chuyển từ mô hình dựa nhiều vào kinh nghiệm cá nhân sang mô hình có khả năng lặp lại và mở rộng quy mô.
Không để phụ phẩm kết thúc ở thùng rác
Một phần khác trong bài toán sản xuất được Trần Tài quan tâm là xử lý phần còn lại sau mỗi chu kỳ nuôi. Mô hình được xây dựng theo hướng kết hợp công nghệ sinh học với nông nghiệp tuần hoàn. Các phụ phẩm sau nuôi trồng được xử lý, tận dụng làm phân hữu cơ vi sinh thay vì coi hoàn toàn là chất thải. "Chúng tôi không xem phụ phẩm là rác mà coi đó là một nguồn tài nguyên", Tài nói.
Đây là nguyên tắc ngày càng quan trọng trong nông nghiệp hiện đại. Giá trị của một quy trình không chỉ được đánh giá bằng sản lượng đầu ra, mà còn phải tính đến mức tiêu hao tài nguyên và lượng chất thải phát sinh.
Việc sản xuất trong nhà kín cũng giúp cơ sở ít phụ thuộc trực tiếp vào nắng, mưa hay biến động nhiệt độ ngoài trời, nhờ đó có thể tổ chức nhiều chu kỳ sản xuất trong năm. Đổi lại, chi phí đầu tư thiết bị, điện năng và yêu cầu kiểm soát kỹ thuật cao hơn rất nhiều.
Điều Trần Tài muốn làm tiếp theo không chỉ là mở rộng nhà máy, mà còn là đóng gói các kinh nghiệm đã tích lũy thành quy trình kỹ thuật để chuyển giao. Tài đã nghiên cứu quy trình đối với một số dòng nấm ăn, nấm dược liệu khác để phục vụ đào tạo và chuyển giao.
Kinh nghiệm từ chính nhà máy của anh cho thấy lao động không nhất thiết phải có bằng cấp chuyên ngành mới có thể tham gia sản xuất, miễn là quy trình đủ rõ và được đào tạo đúng cách. Khi mới chuyển cơ sở về địa phương, Tài từng gặp khó vì thiếu nhân lực có chuyên môn nên quyết định tuyển người địa phương rồi đào tạo từ đầu. Sau khoảng ba tháng, nhiều lao động đã có thể tự thực hiện các công đoạn theo đúng quy trình.
Hiện cơ sở duy trì bốn lao động thường xuyên và có thêm lao động thời vụ. Tài cũng trực tiếp hướng dẫn, chuyển giao kỹ thuật cho nhiều mô hình thanh niên khởi nghiệp, đồng thời tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho sinh viên và những người quan tâm đến ngành nấm.
Ở góc độ rộng hơn, đây có thể là giá trị đáng chú ý nhất của mô hình. Một kỹ thuật chỉ nằm trong tay một cá nhân vẫn chỉ là kinh nghiệm. Khi kỹ thuật ấy được đo lường, chuẩn hóa thành thông số và đủ rõ để người khác lặp lại, nó mới có khả năng trở thành công nghệ có thể chuyển giao.
Định hướng trung tâm đào tạo và những danh hiệu
Trong giai đoạn tiếp theo, ngoài việc nâng cấp hệ thống sản xuất, Trần Tài còn đặt mục tiêu xây dựng một trung tâm trải nghiệm, đào tạo về nấm ăn, nấm dược liệu cho sinh viên và thanh niên.
Năm 2025, Trần Tài được tuyên dương danh hiệu Nông dân tiêu biểu TP.HCM lần thứ 18. Cùng năm, anh nhận Giải thưởng Lương Định Của, đạt giải nhì Cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn và được bình chọn là Công dân trẻ tiêu biểu TP.HCM năm 2025.
Từ những sợi nấm nhỏ trong phòng nuôi kín ở Kim Long, phòng lab mà Trần Tài mang về quê đang trở thành một trang trại thực sự, nơi tri thức khoa học không còn nằm trên trang luận văn mà được chuyển hóa thành từng phôi nấm, từng sản phẩm và giá trị kinh tế cụ thể.
