Vì sao TP.HCM càng đầu tư chống ngập vẫn xuất hiện điểm ngập?
TP.HCM liên tục đầu tư hạ tầng chống ngập, nhưng nhiều khu vực vẫn ngập sâu khi mưa lớn kết hợp triều cường. Đâu là những "nút thắt" khiến bài toán này chưa thể giải quyết dứt điểm?
Chiều 8/10, tại buổi họp báo cung cấp thông tin về các vấn đề kinh tế - xã hội trên địa bàn TP.HCM, bài toán chống ngập tiếp tục trở thành tâm điểm dư luận. Thực tế thời gian qua, người dân thành phố liên tục phải đối mặt với những trận mưa lớn bất thường, kéo dài, trùng thời điểm triều cường dâng cao.
Mưa vượt tần suất thiết kế, hệ thống thoát nước quá tải
Theo ông Phạm Quốc Huy, Phó Trưởng Phòng Hạ tầng kĩ thuật (Sở Xây dựng TP.HCM), một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến tình trạng ngập gia tăng là lượng mưa thực tế đã vượt xa năng lực thiết kế của hệ thống thoát nước hiện hữu.
Số liệu kĩ thuật được công bố tại buổi họp báo cho thấy, hệ thống thoát nước của thành phố vốn chỉ được thiết kế để đáp ứng những trận mưa có vũ lượng khoảng 85,3 mm trong vòng 3 giờ. Tuy nhiên, các trạm khí tượng liên tục ghi nhận những trận mưa cực đoan có lượng nước vượt 100 mm chỉ diễn ra trong vòng 45 phút đến 1 giờ.
Đáng chú ý, mưa lớn không còn xảy ra cục bộ mà xuất hiện trên diện rộng và liên tiếp nhiều ngày. Khi lượng nước đổ xuống vượt quá khả năng tiêu thoát, các tuyến kênh trục chính như Tham Lương, Bến Cát, Nước Đen rơi vào tình trạng quá tải. Mực nước kênh dâng cao khiến tốc độ rút chậm, thậm chí gây ra hiện tượng tràn ngược vào các khu dân cư.
Áp lực này càng đè nặng khi mưa lớn trùng với các đợt triều cường đỉnh điểm. Cuối tháng 9 vừa qua, đỉnh triều được ghi nhận liên tục vượt các mức báo động. Cụ thể, ngày 28/9 đạt 1,56 m (vào lúc 7 giờ) và ngày 29/9 đạt 1,51 m (vào lúc 18 giờ).
“Trong điều kiện 'mưa gặp triều', nước từ hệ thống cống không thể thoát ra kênh rạch, khiến thời gian ngập kéo dài hơn và phạm vi ảnh hưởng có nguy cơ mở rộng”, ông Huy phân tích.
Cốt nền thấp, công trình đang thi công tạo thêm điểm nghẽn
Không chỉ chịu tác động từ thời tiết cực đoan, hạ tầng đô thị hiện hữu của TP.HCM còn bộc lộ những hạn chế về cao độ nền và áp lực từ quá trình triển khai các dự án chỉnh trang.
Ông Nguyễn Hoàng Anh Dũng, Phó giám đốc Ban Quản lí dự án đầu tư xây dựng Hạ tầng đô thị TP.HCM, nhận định cốt nền là yếu tố kĩ thuật cần đặc biệt lưu ý. Đơn cử tại khu vực Phan Huy Ích, cao độ đường hiện chỉ đạt khoảng 1,6 m, trong khi tiêu chuẩn yêu cầu chống ngập đối với các tuyến đường của thành phố phải từ 2 m trở lên. Sự chênh lệch này khiến khu vực này luôn là "vùng trũng" dễ bị tổn thương nhất mỗi khi mưa lớn kết hợp triều cường.
Bên cạnh đó, việc đồng loạt triển khai các dự án cải tạo hạ tầng – điển hình là dự án kênh Tham Lương - Bến Cát – cũng tạo ra những thách thức không nhỏ. Để phục vụ xây dựng, một số vị trí bắt buộc phải chặn dòng thi công, vô tình hình thành các điểm nghẽn cục bộ làm gia tăng tình trạng ứ đọng nước lâm thời.
Theo ông Dũng, yêu cầu về tiến độ và chất lượng luôn được các chủ đầu tư đặt lên hàng đầu. Mỗi dự án đều có những chỉ tiêu kĩ thuật cụ thể để kiểm chứng hiệu quả, từ năng lực thoát nước của từng lưu vực đến mục tiêu chỉnh trang đô thị tổng thể. Đây cũng là cơ sở nghiêm ngặt để các cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra, nghiệm thu khi công trình hoàn thành.
Không chỉ “chữa cháy”, TP.HCM tính bài toán dài hạn
Trước mắt, ông Phạm Quốc Huy cho biết ngành xây dựng đang tăng cường các giải pháp tình thế tại những điểm thường xuyên ngập sâu. Lực lượng giao thông đô thị và các đơn vị thoát nước ứng trực 24/24, kịp thời điều động máy bơm công suất lớn đến các khu vực trũng thấp, hầm chui và điểm ngập để giải tỏa áp lực nước.
Song song đó, công tác nạo vét, khơi thông dòng chảy, sửa chữa hệ thống cống hư hỏng và vớt rác tại các miệng hố ga được đẩy mạnh nhằm tối ưu hóa khả năng tiêu thoát nước. Thành phố cũng tăng cường tuyên truyền, vận động người dân không xả rác bừa bãi, đồng thời chủ động cập nhật thông tin cảnh báo ngập để điều chỉnh lộ trình di chuyển phù hợp.
Về chiến lược lâu dài, TP.HCM xác định không thể giải quyết bài toán ngập úng nếu chỉ đơn thuần dựa vào việc mở rộng cống hay tăng công suất bơm. Thay vào đó, thành phố cần kết hợp đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình. Hướng đi mới là tăng cường liên kết vùng, chia sẻ dữ liệu quan trắc, điều tiết nguồn nước liên tỉnh và hiện đại hóa hệ thống cảnh báo ngập sớm ứng dụng công nghệ.
Đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn, ông Nguyễn Hoàng Anh Dũng thông tin thêm: Thành phố sẽ ưu tiên tập trung cải tạo hệ thống thoát nước ngầm dọc tuyến Phan Huy Ích, nâng cao mặt đường đạt chuẩn cao độ, đồng thời xây dựng các công trình kiểm soát triều kết hợp trạm bơm công suất cao tại khu vực kênh Tham Lương. Mục tiêu tối thượng là tăng năng lực trữ nước, chủ động kiểm soát triều và cưỡng bức dòng chảy khi điều kiện tự nhiên không cho phép thoát nước tự chảy.
Thực tế chứng minh, tình trạng ngập úng tại TP.HCM là hệ quả tổng hòa của nhiều yếu tố cộng hưởng: từ thiên tai (mưa cực đoan, triều cường), nhân tai (xả rác, điểm nghẽn thi công) cho đến các bất cập lịch sử (cốt nền thấp, hệ thống thoát nước lạc hậu, tốc độ đô thị hóa quá nhanh).
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, dòng vốn đầu tư vào hạ tầng chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ. Thành phố đang cần một tư duy quản lí ngập chủ động hơn, vận hành dựa trên dữ liệu số, cảnh báo sớm và điều tiết nước theo toàn lưu vực. Đồng thời, ý thức của mỗi người dân trong việc giữ sạch miệng thu nước cũng là một mắt xích trực tiếp quyết định sự "sống còn" của cả hệ thống.
Đối với một siêu đô thị như TP.HCM, chống ngập không còn là câu chuyện "vác máy bơm đi đuổi nước" sau mỗi trận mưa, mà đã trở thành bài toán chiến lược về nâng cao năng lực thích ứng của toàn bộ hạ tầng đô thị trước kỉ nguyên biến đổi khí hậu.
Mới đây, Phòng Cảnh sát Giao thông (PC08, Công an TPHCM) đã công bố danh sách 122 điểm có nguy cơ ngập trên địa bàn, gồm 83 điểm do mưa lớn, nước thoát không kịp và 39 điểm chịu ảnh hưởng của triều cường.
Các khu vực có nhiều điểm nguy cơ ngập gồm phía Tây và Tây Bắc với các tuyến Lý Thường Kiệt, tỉnh lộ 10, Trần Đại Nghĩa, Trần Văn Giàu, Vĩnh Lộc, Võ Văn Vân, Trần Văn Mười, Nguyễn Thị Thử và song hành quốc lộ 22. Đường Đỗ Mười cũng có nhiều vị trí đáng lưu ý như hai bên cầu Bình Phước, trước chợ đầu mối nông sản Thủ Đức, hầm chui cầu Bến Cát và vòng xoay Bình Phước.
Ở phía Đông, các tuyến Võ Nguyên Giáp, Mai Chí Thọ, Tô Ngọc Vân, Phạm Văn Đồng - Linh Đông, Võ Chí Công, Đỗ Xuân Hợp, Lê Văn Việt và Nguyễn Xiển nằm trong danh sách. Phía Nam có quốc lộ 50, Nguyễn Văn Tạo, Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Văn Linh, Trịnh Quang Nghị, Bùi Thanh Khiết...
