Ngày Doanh nhân 13/10: Đột phá bằng công nghệ, AI hay bị đào thải khỏi cuộc chơi?
Khoảng cách đáng ngại nhất có lẽ không nằm ở việc doanh nghiệp nào sở hữu nhiều máy móc hiện đại hơn, mà ở chỗ doanh nghiệp nào hiểu được công nghệ cần giải quyết vấn đề gì và biết cách biến nó thành giá trị kinh tế.
Một buổi sáng ở TPHCM, như thường lệ, chị tiểu thương mở điện thoại kiểm tra đơn hàng, cô bán nước nhận tiền qua mã QR, anh xe ôm sử dụng ứng dụng để tìm khách.
Ở những cửa hàng lớn hơn, phần mềm quản lý hàng tồn kho, dữ liệu khách hàng và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành trợ thủ trong công việc hằng ngày.
Công nghệ đã đi từ những văn phòng hiện đại ra đường phố, len vào từng quầy hàng, sạp chợ và hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ. Có người sử dụng thành thạo, có người mới làm quen. Nhưng cũng còn không ít người kinh doanh đứng ngoài cuộc, vẫn nhập hàng theo thói quen, ghi chép bằng sổ tay, quản lý khách hàng bằng trí nhớ và chờ khách tìm đến mình.
Không thể nói rằng cứ dùng công nghệ là sẽ làm ăn phát đạt. Nhưng khi đối thủ biết cách tiết kiệm chi phí, phản hồi khách hàng nhanh hơn, quản lý hàng hóa chính xác hơn và tìm được thị trường mới nhờ công nghệ, người đứng yên sẽ phải trả giá bằng chính lợi thế cạnh tranh của mình.
Đó cũng là câu chuyện lớn hơn đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam trong Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 năm nay: đổi mới sáng tạo không còn đơn thuần là lựa chọn để phát triển nhanh hơn, mà đang trở thành yêu cầu để tồn tại và phát triển lâu dài.
Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 vì thế không chỉ là dịp ghi nhận những đóng góp của cộng đồng doanh nghiệp, mà còn là thời điểm nhìn lại con đường phát triển trong giai đoạn mới.
.jpg)
Khi lợi thế cũ không còn đủ
Trong nhiều năm, doanh nghiệp có thể tăng trưởng bằng cách mở thêm nhà xưởng, tuyển thêm lao động, đầu tư máy móc, mở rộng điểm bán hoặc khai thác những thị trường sẵn có. Những động lực ấy vẫn quan trọng, nhưng sẽ ngày càng khó tạo ra tăng trưởng cao nếu doanh nghiệp không đồng thời nâng năng suất, cải tiến sản phẩm và tìm kiếm phương thức kinh doanh mới.
Một nhà sản xuất có thể tăng sản lượng nhưng vẫn mắc kẹt ở khâu gia công, giá trị gia tăng thấp. Một cửa hàng có thể nằm ngay đầu hẻm nhưng vẫn mất khách nếu không đáp ứng được nhu cầu mua sắm đang thay đổi.
Một doanh nghiệp có thể sở hữu đội ngũ nhân viên đông đảo nhưng chưa chắc vận hành hiệu quả nếu dữ liệu phân tán, quy trình chồng chéo và các quyết định vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm.
Công nghệ, đặc biệt là AI, đang mở ra cơ hội tháo gỡ những điểm nghẽn đó. Từ phân tích hành vi khách hàng, dự báo nhu cầu, quản lý chuỗi cung ứng đến tự động hóa các công việc lặp lại, công nghệ có thể giúp doanh nghiệp làm được nhiều việc hơn với nguồn lực hiện có.
Điều đáng chú ý là cuộc cạnh tranh này không chỉ diễn ra giữa các tập đoàn lớn. Doanh nghiệp vừa và nhỏ, thậm chí hộ kinh doanh, cũng có thể tiếp cận nhiều công cụ số với chi phí ban đầu không quá lớn. Một phần mềm bán hàng, ứng dụng đặt hàng của nhà cung cấp hay công cụ AI hỗ trợ chăm sóc khách hàng có thể là bước khởi đầu để thay đổi cách vận hành.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp đều có thể chuyển đổi thành công. Khoảng cách đáng ngại nhất có thể không nằm ở việc doanh nghiệp nào sở hữu nhiều máy móc hiện đại hơn, mà ở chỗ doanh nghiệp nào hiểu được công nghệ cần giải quyết vấn đề gì và biết cách biến nó thành giá trị kinh tế.
Người biết dùng công nghệ sẽ có lợi thế
Trong lĩnh vực bán lẻ, những cửa hàng tạp hóa truyền thống vẫn có lợi thế về vị trí gần khu dân cư, sự thuận tiện và mối quan hệ thân thuộc với khách hàng. Nhưng những lợi thế ấy không còn đủ để bảo đảm sự tồn tại nếu cách quản lý hàng hóa, giá bán và phục vụ khách hàng không theo kịp thị trường.
Một chủ cửa hàng biết sử dụng phần mềm có thể nhận ra mặt hàng nào bán chạy, sản phẩm nào tồn kho lâu, thời điểm nào cần nhập thêm hàng. Kết hợp dữ liệu bán hàng với kinh nghiệm thực tế, họ có thể sử dụng vốn hiệu quả hơn và giảm nguy cơ nhập hàng theo cảm tính.
Tương tự, công nghệ số cho phép cửa hàng tiếp tục kết nối với khách hàng qua Zalo, Facebook hoặc các nền tảng trực tuyến. Khách quen không nhất thiết phải đến tận nơi mới biết cửa hàng có sản phẩm gì, chương trình khuyến mãi ra sao. Từ một điểm bán nhỏ, người kinh doanh có thể mở rộng phạm vi tiếp cận mà không phải lập tức đầu tư mặt bằng hay bộ máy nhân sự lớn hơn.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, cơ hội cũng không dừng ở việc cơ giới hóa để giảm sức lao động. Công nghệ số giúp ghi nhận quá trình sản xuất, theo dõi chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kết nối trực tiếp hơn với người mua.
Ông Đặng Dương Minh Hoàng, Giám đốc Nông trại Thiên Nông Bình Phước, từng chia sẻ về việc sử dụng các nền tảng số để giới thiệu nông sản và tiếp cận đối tác nước ngoài. Theo thông tin được cung cấp, sản phẩm bơ của nông trại đã được xuất khẩu sang một số thị trường Đông Nam Á, còn chanh dây ngọt đã tiếp cận thị trường châu Âu và Dubai.
Điều đáng chú ý ở đây không chỉ là một sản phẩm được bán qua môi trường số. Đó là sự thay đổi trong tư duy kinh doanh: người sản xuất không nhất thiết chỉ chờ thương lái đến thu mua, mà có thể chủ động giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm đối tác và mở rộng thị trường.
Từ một điểm bán nhỏ, người kinh doanh có thể mở rộng phạm vi tiếp cận mà không phải lập tức đầu tư mặt bằng hay bộ máy nhân sự lớn hơn
Ở quy mô lớn hơn, những doanh nghiệp biết kết hợp dữ liệu, AI và quản trị có thể tiến xa hơn việc tiết kiệm chi phí. Họ có cơ hội dự báo nhu cầu, phát triển sản phẩm phù hợp hơn với khách hàng, giảm phụ thuộc vào một kênh phân phối và tạo ra nguồn doanh thu mới.
Bởi vậy, công nghệ không chỉ giúp doanh nghiệp làm công việc cũ nhanh hơn. Giá trị lớn hơn là mở ra cách làm mới, sản phẩm mới và thị trường mà trước đây doanh nghiệp khó tiếp cận.
Đừng để đổi mới sáng tạo thành phong trào
Dù vậy, sẽ là sai lầm nếu xem AI như “chiếc đũa thần” hoặc một cuộc đua mà doanh nghiệp nào đầu tư nhiều tiền hơn sẽ giành chiến thắng.
Điểm khởi đầu phải là tư duy của người lãnh đạo. Nếu lãnh đạo vẫn muốn duy trì cách quản trị cũ, không sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, không trao quyền cho nhân viên thử nghiệm phương pháp mới và chỉ xem AI là công cụ cắt giảm lao động, quá trình chuyển đổi khó tạo ra kết quả bền vững.
Doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu trước khi chọn công nghệ. Muốn giảm chi phí ở khâu nào? Muốn rút ngắn thời gian xử lý công việc bao nhiêu? Muốn tăng tỷ lệ khách hàng quay lại hay mở rộng thị trường nào?.. Những câu hỏi cụ thể sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp phù hợp, thay vì chạy theo những công cụ đang được quảng bá rầm rộ.
Một nguyên tắc quan trọng khác là bắt đầu từ quy mô vừa sức, đo lường hiệu quả rồi mới mở rộng. Doanh nghiệp nhỏ không cần ngay lập tức xây dựng hệ thống AI phức tạp. Họ có thể bắt đầu bằng việc số hóa dữ liệu, chuẩn hóa quy trình bán hàng, quản lý kho hoặc chăm sóc khách hàng. Khi đã nhìn thấy hiệu quả, doanh nghiệp mới tính đến những bước đi sâu hơn.
Song song đó là đầu tư cho con người. AI có thể hỗ trợ tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu và thực hiện nhiều tác vụ lặp lại, nhưng doanh nghiệp vẫn cần nhân sự có chuyên môn, khả năng kiểm chứng, tư duy phản biện và hiểu khách hàng.
Doanh nghiệp cũng phải quan tâm đến bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư và độ tin cậy của thông tin do AI tạo ra. Một câu trả lời nhanh nhưng sai, một dữ liệu nội bộ bị đưa lên nền tảng không an toàn hay một quyết định kinh doanh dựa trên thông tin chưa kiểm chứng đều có thể gây thiệt hại lớn hơn khoản chi phí tiết kiệm được.
Với doanh nghiệp Việt Nam, những thách thức này càng đáng lưu ý khi nhiều đơn vị vẫn có quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế và chưa làm chủ công nghệ lõi. Muốn nâng cao sức cạnh tranh, bên cạnh nỗ lực tự thân, doanh nghiệp cần môi trường thuận lợi hơn để tiếp cận công nghệ, nguồn vốn, chuyên gia và hoạt động nghiên cứu, phát triển.
Cuộc chơi mới không chờ người đứng yên
Việt Nam đã hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo với hơn 4.000 doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân khởi nghiệp; khoảng 208 quỹ đầu tư mạo hiểm, hơn 1.400 tổ chức hỗ trợ và 20 sàn giao dịch khoa học, công nghệ đang hoạt động, theo số liệu trong tài liệu được cung cấp.
Tuy nhiên, tỉ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo vẫn còn hạn chế, trong khi nhiều doanh nghiệp chủ yếu tham gia gia công, lắp ráp và chưa làm chủ công nghệ lõi.
Khoảng cách ấy cho thấy thách thức không chỉ là đưa thêm công cụ công nghệ vào doanh nghiệp, mà còn phải nâng năng lực tạo ra giá trị. Nếu chỉ tham gia những khâu có giá trị gia tăng thấp, doanh nghiệp sẽ khó có dư địa tăng trưởng bền vững. Nếu không đầu tư vào thiết kế, phát triển sản phẩm, dữ liệu và công nghệ, lợi thế về chi phí lao động cũng khó duy trì mãi.
Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 vì thế không chỉ là dịp ghi nhận những đóng góp của cộng đồng doanh nghiệp, mà còn là thời điểm nhìn lại con đường phát triển trong giai đoạn mới. Doanh nhân cần bản lĩnh để chấp nhận thay đổi, dám thử nghiệm nhưng không liều lĩnh, biết đầu tư cho tương lai nhưng không chạy theo những lời hứa hẹn thiếu căn cứ...
Tỉ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo vẫn còn hạn chế, trong khi nhiều doanh nghiệp chủ yếu tham gia gia công, lắp ráp và chưa làm chủ công nghệ lõi.
Không phải mọi doanh nghiệp chậm ứng dụng AI đều lập tức bị đào thải. Mỗi ngành nghề có đặc thù, mỗi doanh nghiệp có nguồn lực và lộ trình khác nhau. Nhưng một doanh nghiệp không chịu học hỏi, không cải tiến sản phẩm, không nâng cao năng suất và không quan tâm đến sự thay đổi của khách hàng sẽ ngày càng gặp bất lợi trước những đối thủ linh hoạt hơn.
Công nghệ không thay thế hoàn toàn kinh nghiệm, sự tận tâm hay khả năng thấu hiểu con người. Nhưng khi được sử dụng đúng cách, nó có thể giúp những giá trị ấy phát huy hiệu quả lớn hơn.
Và trong một cuộc chơi đang thay đổi từng ngày, đứng yên đôi khi cũng chính là một cách tụt lại phía sau!
