GS Rory McGreal: ‘Không có gì con người hơn trí tuệ nhân tạo’

AI là một phát minh để cải thiện con người

GS Rory McGreal mở đầu bằng một nghịch lí. Có người nói AI không phải con người, nhưng theo ông, không gì mang tính con người hơn nó. Lí giải cho nhận định trên nằm ở bản chất của AI là một phát minh để cải thiện bản thân con người, triết lí có thể lần ngược về phát minh bánh xe.

Ông cho rằng thuật ngữ chính xác hơn là “mô hình ngôn ngữ lớn”, dù cụm từ AI đã quá phổ biến. Ông cũng nêu một điểm ít người nghĩ tới: Nhiều người cho rằng phương Tây chỉ dùng AI phương Tây. Trên thực tế, nhiều công ty phương Tây, trong đó có các công ty Mỹ, đang dùng AI của Trung Quốc. Lí do, theo giáo sư, là AI Trung Quốc là mã nguồn mở, ai cũng dùng và chỉnh sửa được tùy ý.

Công cụ gia tăng chất lượng học liệu hiệu quả

Theo giáo sư, với phong trào giáo dục mở, AI tạo sinh sẽ giúp việc tạo học liệu dễ tiếp cận, nhanh và hiệu quả hơn. Ông minh họa bằng một đề cương môn kĩ thuật do AI soạn, từ đó có thể dựng tiếp mô-đun, bài giảng, bài kiểm tra.

Về ngôn ngữ, ông nói có thể yêu cầu AI cho bản tiếng Việt, Hindi, Ba Tư hay Campuchia, trong chưa đầy một phút thay vì cần hàng giờ dịch thuật. Theo ông, đó là cách tăng khả năng tiếp cận, do tri thức không còn bó trong lớp học truyền thống nữa. Tri thức nằm sẵn trong AI và có thể dùng ở bất cứ đâu.

Không bản quyền, không cần xin phép

Điểm quan trọng nhất được GS Rory McGreal nêu lên về AI tạo sinh là tính chất thuộc phạm vi công cộng và không bản quyền. Người dùng có thể điều chỉnh, dịch, đưa vào hay bỏ khỏi bài giảng mà không cần bất kì sự cho phép nào. Chỉ phần do con người viết mới cần được bảo hộ.

Ông dẫn ba cách tiếp cận. Ở Mỹ, nội dung chỉ do AI tạo ra không đủ điều kiện được bảo hộ bản quyền, điển hình ở việc một phán quyết phúc thẩm gần đây củng cố nguyên tắc AI không phải tác giả. Tòa án Internet Bắc Kinh cho rằng nếu người tạo tham gia vào quá trình tạo sinh thì có thể là tác giả, nếu không thì không có bản quyền. Trong khi đó tại châu Âu, đồng thuận chung là không bảo hộ bản quyền cho nội dung AI.

Giáo dục mở thời AI: Tư duy mới về bình đẳng giáo dục kỉ nguyên số

Giáo dục mở trong kỷ nguyên AI: Làm thế nào để không ai bị bỏ lại phía sau?

Cuộc giằng co với các nhà xuất bản lớn

Tuy nhiên, ông cảnh báo việc dùng AI đang bị ràng buộc. Các nhà xuất bản lớn đang giằng co với các công ty AI lớn ở Mỹ để giành quyền kiểm soát, và ông cho rằng cộng đồng không thể để họ đưa luật bản quyền vào “vũ trụ AI”.

Ông kể lại lập luận phía các nhà xuất bản: Người dùng AI là kẻ trộm. Ông bác bỏ, vì kẻ trộm lấy đi của người khác thứ gì đó, còn người dùng AI không lấy đi của ai. Theo ông, phía này đang đòi cơ chế “trả tiền để thu thập dữ liệu”, kiểm soát truy cập, định giá, hợp đồng, thanh toán, phân phối nội dung, đo đếm và ghi nhật kí, cùng khoản thu đánh vào các hệ thống AI thương mại. Ông kêu gọi cộng đồng phản đối, viện dẫn quyền sử dụng hợp lí (fair dealing), để ngăn “thế hệ người gác cổng thông tin mới” xuất hiện và giữ cho thế giới mới này luôn mở.

Về cách AI thu thập dữ liệu, ông so sánh với việc học của con người: Lấy một mẩu thông tin chỗ này, một mẩu chỗ kia, rồi ghép lại trong đầu để hiểu hoặc nảy ra ý mới. Theo ông, AI làm việc đó nhanh hơn, nhưng chỉ lấy lượng không đáng kể, nên không vi phạm bản quyền. Ý tưởng không thể có bản quyền. Con người vẫn tiếp thu tri thức mà không cần xin phép hay trả tiền.

Với phần trích đáng kể, ông nói AI sẽ cho biết tác giả để người dùng ghi tên theo nguyên tắc sử dụng hợp lí, kể cả khi dùng trong nghiên cứu. Ông nhắc một vụ dàn xếp bản quyền lớn ở Mỹ. Theo ông, nội dung đưa vào mô hình phải được lấy hợp pháp, còn khi đã vào mô hình thì nội dung do AI sinh ra vẫn không thể có bản quyền.

Đạo văn hay gian lận?

GS Rory McGreal cho rằng, dùng AI không phải đạo văn, vì đạo văn là chiếm tác phẩm hay ý tưởng của người khác làm của mình, trong khi AI chỉ lấy lượng không đáng kể và AI không phải là người. Theo ông, sao chép từ một người có thể gọi là đạo văn, còn sao chép từ nhiều người thì gọi là nghiên cứu, miễn là nêu rõ việc đã dùng nguồn nào. Ai nói dùng AI là đạo văn, theo ông, là chưa khách quan.

Nhưng ông chỉ ra một ranh giới khác: Dùng AI mà giấu thì có thể là gian lận. Thông điệp của ông là cứ dùng, nhưng hãy khai báo. Ông cho biết các nhà xuất bản đã thống nhất không cho ghi ứng dụng AI là tác giả, mà yêu cầu khai báo việc sử dụng, có nơi hỏi cả khâu nào dùng AI. Nếu biên tập viên và người phản biện thấy bài gốc, bổ sung tri thức cho lĩnh vực, bài đó nên được nhận, kể cả khi có dùng AI và đã khai báo.

Cộng sinh và trách nhiệm

Ông bác bỏ cách đặt vấn đề đối lập giữa “vì con người” và “vì AI”. Theo ông, mọi nội dung của AI đều dựa trên tri thức của con người, nên quan hệ hợp lí là cộng sinh, hiệp lực.

Từ đó, trách nhiệm thuộc về tác giả. Ông nhắc nhiều lần, người dùng phải thẩm định kĩ, đảm bảo nội dung đúng, và chịu trách nhiệm cuối cùng về những hiểu lầm có thể phát sinh. AI có thể là người thiết kế, nhưng người chịu trách nhiệm chính phải là con người; không thể để AI là người ra quyết định. Còn nỗi lo con người lệ thuộc, ông nói con người luôn lệ thuộc công nghệ, từ máy tính đến xe máy hay xe đạp mà người dự hội thảo dùng để đến đây.

Ông cũng nói AI làm chuyên môn không còn độc quyền. Người không biết viết nay có thể viết tốt, người bình thường làm được việc từng chỉ dành cho người có tài, nên các nghề bị giảm giá trị. Theo ông, “đủ tốt là đủ tốt”, không nên để sự hoàn hảo cản trở cái đủ dùng.

Thiên kiến, thông tin sai và “chiếc chìa khóa vạn năng”

Ông thừa nhận AI có thiên kiến, vì con người vốn thiên kiến. Cách xử lí, theo ông, là truy cập mở để cá nhân và cộng đồng tự quyết định. Người dùng có thể yêu cầu AI “chỉ dùng nguồn châu Á” hoặc “xử lí vấn đề này từ góc nhìn Việt Nam”, để có thiên kiến mình muốn chứ không phải chấp nhận thiên kiến có sẵn.

Ông nói không với kiểm duyệt và phân biệt ba loại thông tin: Thông tin sai lệch cố ý, thông tin sai nhưng người nói tin là thật, hay thông tin đúng nhưng chính phủ, doanh nghiệp không muốn công bố. Theo ông, vấn đề không nằm ở AI mà ở quảng cáo và những nội dung sai được cố ý đưa vào. Vì lẽ đó, ông kết luận tính mở là “chiếc chìa khóa vạn năng” chống lại việc bị nhà cung cấp kiểm soát.

Phản biện các chỉ trích

Ông điểm lại các chỉ trích AI: Thiếu đồng cảm, bào mòn kết nối con người, không sáng tạo, không hiểu. Phần lớn, theo ông, cũng là vấn đề của con người. Nếu đồng cảm quan trọng, ông hỏi, sao các thể chế không thực hiện; nhiều giáo viên trông có vẻ đồng cảm thực ra chỉ đang giả vờ.

Ông dẫn một nghiên cứu ở London School of Economics, theo đó người tham gia thích tương tác với tác tử hội thoại vì được xem là không phán xét, và các cuộc phỏng vấn do AI thực hiện được đánh giá tương đương chuyên gia trung bình. Ông kể thêm một thí nghiệm: Một nhà nghiên cứu đưa một bức tranh của Manet cho 10 chuyên gia và nói đó là tranh AI tạo ra, nhờ chỉ lỗi. Tất cả đều chê, rồi mới biết đó là tranh thật. Theo ông, điều này cho thấy không ai phân biệt được như họ nói.

Ông cho rằng AI có thể cá nhân hóa, cân nhắc tác động, có phán đoán, thậm chí đôi khi tốt hơn con người, và có thể “có đạo đức” theo thiên kiến của chính nó, như con người. Ông nói 99,999% văn bản không phải văn bản sáng tạo; sáng tạo rất hiếm, và nên đánh giá văn bản chứ không đánh giá người viết.

Ông dành phần cuối cho điều mà ông gọi là mối nguy lớn hơn: Hiện chỉ dưới vài chục người, ông gọi là “oligarch”, đang kiểm soát toàn bộ AI. Theo ông, họ đặt lợi nhuận trên đạo đức, xây dựng hệ thống giám sát, thiếu minh bạch, độc quyền tri thức, lạm dụng dữ liệu và kiểm soát nội dung. Người thay thế con người, theo ông, sẽ là họ chứ không phải AI.

Ông cảnh báo nếu chỉ nộp sản phẩm của AI mà không có gì khác, người dùng chẳng khác một trợ lí của máy và rất dễ bị thay thế. Thay vì chính sách “con người trong vòng lặp” nhằm ngăn AI mất kiểm soát, ông đề nghị chính sách “AI trong vòng lặp” để giúp con người vốn dễ sai sót học, nghĩ và sáng tạo hiệu quả, an toàn hơn.

TS. Yulun Huang: 'Chuyển đổi số giáo dục, chúng tôi mong muốn hợp tác với Việt Nam'

TS. Rebecca Pitt: 'Hãy cùng nhau xây dựng một nền giáo dục mở, công bằng và bền vững'

TS. Trần Văn Tùng phát biểu về giáo dục mở tại OpenAP 2026

Minh Trí